"Społem" Spółdzielczość Spożywców - Doradztwo Prawno-Podatkowe
Copyright by KZRSS "Społem"

Doradztwo Prawno-Podatkowe

Kalendarium

Kategoria: Historia
Opublikowano: czwartek, 07, listopad 2013

Kalendarium spółdzielczości Społem

 

<kalend

Dorobek spółdzielczości spożywców "Społem" to efekty pracy kilku pokoleń spółdzielców, pracowników i działaczy spółdzielczych.
Bardzo długa jest lista osób wpisanych złotymi zgłoskami w bogatą historię "Społem". To właśnie wysiłek tych ludzi wpłynął na kształt i rozwój tej, jednej z najstarszych w Polsce, organizacji spółdzielczej.

1868
 history 02  history 03  Aleksander Makowiecki (1840—1907) wydaje książkę w języku polskim pod tytułem "Spółki spożywcze", będącą pierwszą pozycją o spółdzielczości, poświęconą teoretycznemu i praktycznemu propagowaniu idei organizowania stowarzyszeń spółdzielczych w Polsce.

 1869—1870
W dniu 1 lutego 1869 r. w Petersburgu zostaje zatwierdzony przez Ministra Spraw Wewnętrznych Rosji statut Stowarzyszenia Spożywczego "Merkury" w Warszawie. W tym samym roku, w dniu 13 sierpnia, zostaje zatwierdzony również statut Stowarzyszenia Spożywczego "Oszczędność" w Radomiu, a w dniu 24 lutego 1870 r. zatwierdzono statut Stowarzyszenia Spożywczego "Zgoda" w Płocku. W ten sposób, na terenie ówczesnego zaboru rosyjskiego, powstają pierwsze spółdzielnie spożywców na ziemiach polskich. Czołowymi działaczami tego okresu są: Aleksander Makowiecki, Wiktor Magnus, Antoni Nagórny i Julian Statkowski. Cała grupa skupia się wokół miesięcznika "Ekonomista", propagując formy działalności gospodarczej stosowane w Europie Zachodniej.

1871—1875
W dniu 24 września 1871 r. powstaje Spółka Spożywcza Poczciwych Wiarusów w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów). Inicjatorami tego, pierwszego w zaborze pruskim, przedsięwzięcia są: Karol Miarka – działacz społeczny i polityczny oraz Juliusz Ligoń – kowal z zawodu.
Stworzyli oni w ten sposób podstawy do założenia "konsumu", na wzór podobnego istniejącego w Anglii. W idei "konsumów" upatrywali formę ochrony ludu śląskiego przed wyzyskiem niemieckiego kupiectwa. W ciągu 10 lat na Górnym Śląsku powstaje 10 takich stowarzyszeń.
W latach 1871—1875 zawiązują się również pierwsze spółdzielnie w Galicji, pod zaborem austriackim. Powstają wówczas m.in. spółdzielnie spożywców w Samborze, Stanisławowie i Lwowie.

1877
Bolesław Prus w marcowym wydaniu kronik "Ateneum" publikuje artykuł informujący o pracy Stowarzyszenia Spożywczego "Merkury" w Warszawie. Od tego momentu prasa śledzi rozwój ruchu spółdzielczego w kraju.

1888
W październiku 1888 r. rozpoczyna w Warszawie działalność Stowarzyszenie Spożywcze Pracowników Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej, które uruchamia swój pierwszy sklep.

1900
Jadwiga Dziubińska (1874—1937) zakłada w Męskiej Szkole Rolniczej w Pszczelinie koło Warszawy pierwszą spółdzielnię uczniowską na ziemiach polskich.

1903
Towarzystwo Popierania Przemysłu i Handlu w Warszawie tworzy sekcję ds. spółdzielczych pod nazwą Komisja Współdzielcza – pod przewodnictwem Aleksandra Makowieckiego.

1905

history 08

 W Kongresówce powstaje Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich – organizacja o charakterze ogólnokrajowym. Inicjatorem utworzenia stowarzyszenia jest ks. Marceli Godlewski. Stowarzyszenie to popiera i pomaga w zakładaniu i rozwoju stowarzyszeń spółdzielczych i spożywczych wśród klasy robotniczej.

1906

W 1906 r. w Warszawie zostaje założone Towarzystwo Kooperatystów. Początkowo było ono organizacją tajną.

Towarzystwo Kooperatystów powstało na bazie Sekcji Kooperatywnej Związku Stowarzyszeń Samopomocy Społecznej, założonego przez Edwarda Abramowskiego, myśliciela politycznego, filozofa, psychologa, socjologa i pioniera spółdzielczości spożywców w Polsce.

Założycielami Towarzystwa Kooperatystów, oprócz Edwarda Abramowskiego, byli działacze spółdzielczy: Romuald Mielczarski i Stanisław Wojciechowski oraz grupa postępowej inteligencji: Antoni Natanson, Jan Dmochowski, Leon Słupiński, Stefan Dziewulski, Stefan Żeromski, Antoni Mędrecki, Antoni Donimirski i Rafał Radziwiłłowicz. W pierwszych latach działalności Towarzystwo Kooperatystów spełniało funkcję ośrodka inspirującego i kierującego ruchem założycielskim stowarzyszeń spożywczych.

W tym celu Towarzystwo Kooperatystów zorganizowało wydawanie tygodnika "Społem". Pierwszy numer pisma ukazał się w Warszawie w dniu 6 października 1906 roku – na miesiąc przed legalizacją Towarzystwa Kooperatystów. Jego założycielami byli: Edward Abramowski, Romuald Mielczarski, dr Rafał Radziwiłłowicz i Stanisław Wojciechowski.

Redaktorem i wydawcą pierwszego numeru "Społem" był dr Rafał Radziwiłłowicz, a kierownikiem literackim – Stanisław Wojciechowski, późniejszy prezydent RP.

Nazwę pisma zaproponował Stefan Żeromski, blisko współpracujący z Towarzystwem Kooperatystów.

Towarzystwo Kooperatystów oraz pismo "Społem" przychodziły z poważna pomocą fachową i instruktażową dla licznie rozwijających się spółdzielni spożywców.

W latach 1906 – 1907 powstało w Królestwie Polskim około 500 stowarzyszeń spożywczych w miastach i na wsiach.

1907
W Warszawie rozpoczyna działalność Stowarzyszenie Spożywcze Robotników Chrześcijańskich "Łączność" i Stowarzyszenie Spożywcze Robotników Chrześcijańskich "Prażanka" – na Pradze.

1908
W dniach 27—31 października 1908 r. obraduje w Warszawie Ogólnokrajowy Zjazd Stowarzyszeń Spożywczych. Powołane zostaje Biuro Informacyjne przy Towarzystwie Kooperatystów, jako ogólnokrajowa organizacja spółdzielcza. Na sekretarzy Biura Informacyjnego Zjazd powołuje Romualda Mielczarskiego i Stanisława Wojciechowskiego.
Założone w Kongresówce w 1905 roku Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich posiada 22.207 członków i 500 zorganizowanych kół spółdzielczych, które zakładają sklepy spożywcze, obuwnicze i tekstylne, kasy oszczędnościowo–pożyczkowe i placówki spółdzielczości pracy.

1911
1 października powstaje Warszawski Związek Stowarzyszeń Spożywczych (na przymiotnik "Polski" nie zgodziły się władze carskie), jednocześnie powstaje pierwsza hurtownia spółdzielcza. Roman Kluge, działacz spółdzielczości spożywców, zakłada w Szkole Powszechnej w Mińsku Mazowieckim spółdzielnię uczniowską. Od tego czasu Związek staje się głównym opiekunem ruchu spółdzielni uczniowskich.


 1913

f4

f5

Warszawski Związek Stowarzyszeń Spożywczych, skupiający 274 stowarzyszenia liczące razem 40.000 członków, buduje gmach Związku w Warszawie przy ul. Grażyny 13. Do dnia dzisiejszego mieści się w nim krajowe przedstawicielstwo – Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni Spożywców "Społem".
W lipcu 1913 r. powstaje w Warszawie Okręgowe Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywcze "Poranek".

1919
W dniu 16 stycznia 1919 r. z inicjatywy Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, pionier spółdzielczości spożywców Stanisław Wojciechowski otrzymuje tekę ministra spraw wewnętrznych i staje się faktycznie zastępcą premiera Ignacego Paderewskiego, gdy ten przebywa na Konferencji Pokojowej w Wersalu.
W dniach 10—11 maja w Warszawie odbywa się Zjazd Założycielski Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych. W Zjeździe uczestniczy 146 delegatów z 66 stowarzyszeń w kraju.

W lipcu 1919 r., na VII Zjeździe Delegatów Warszawskiego Związku Stowarzyszeń Spożywczych w Warszawie, Związek ten zmienia statut i nazwę na Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców i swoją działalnością obejmuje cały kraj. Zjazd podejmuje również uchwałę o przystąpieniu Związku Polskich Stowarzyszeń Spożywców do Międzynarodowego Związku Spółdzielczego. Członkostwo Związek uzyskuje w następnym, 1920 roku.

Powstaje w Warszawie Spółdzielczy Instytut Naukowy, a w Wyższej Szkole Handlowej w Warszawie uruchomiono Katedrę Kooperacji.

1920
15 września Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców uruchamia w Kielcach fabrykę mydła – jako pierwszą. spółdzielczą fabrykę w Polsce – znaną pod nazwą Zakłady Wytwórcze "Społem" w Kielcach.
29 października Sejm RP uchwala pierwszą ustawę o spółdzielniach. Określa ona jedynie ramy i zasady działalności, respektując samodzielność i samorządność ruchu. Stabilne uregulowania prawne zawierające szereg norm demokratycznych utrzymały się w okresie międzywojennym oraz przy pewnych modyfikacjach w PRL.
W listopadzie 1920 r. powstaje w Warszawie Spółdzielnia Spożywców "Spólnota Skarbowców".

1921
W Bazylei odbywa się Dziesiąty Kongres Międzynarodowego Związku Spółdzielczego, po raz pierwszy z oficjalnym udziałem delegatów polskiej spółdzielczości.
Powstaje w Warszawie Krajowa Spółdzielnia Spożywców Kolejarzy, na bazie dorobku Centralnego Związku Spółdzielni Pracowników Kolejowych.
W grudniu 1921 r. Warszawskie Stowarzyszenie Spożywcze, Robotnicze Stowarzyszenie Spożywców i Stowarzyszenie Spożywców "Poranek" łączą się w jedno Warszawskie Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców.

1922
W dniu 20 grudnia 1922 r. Sejm RP wybiera Stanisława Wojciechowskiego, pioniera spółdzielczości spożywców, na Prezydenta RP.

1923

f8

 

W kwietniu 1923 r. zostaje zarejestrowany Związek Pracowników Spółdzielczych RP w Warszawie.
W dniach 17—18 listopada 1923 r. w Warszawie odbywa się Kongres Spółdzielni Spożywców poświęcony konsolidacji ruchu spółdzielczego, na którym dyrektor Romuald Mielczarski wygłasza referat: "O zjednoczeniu ruchu". W Kongresie biorą udział delegac

i wszystkich związków spółdzielni spożywców w Polsce i sekretarz generalny Międzynarodowego Związku Spółdzielczego Henry May.

f7

f6

1925

26 kwietnia na Zjeździe zjednoczeniowym powstaje Związek Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej, jednoczący 3 ogólnokrajowe związki: Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców, posiadający 657 spółdzielni, 293 tys. członków i 1.161 sklepów, Związek Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych, posiadający 145 spółdzielni, 168 tys. członków i 408 sklepów oraz Zespół Spółdzielni Pracowników Państwowych, liczący 45 spółdzielni 32 tys. członków i 83 sklepy. Po zjednoczeniu Związek ten posiada 847 spółdzielni, 493 tys. członków i 1652 sklepy. Silny ekonomicznie i finansowo Związek wzmacnia działalność organizacyjną i gospodarczą ruchu, prowadzi energiczną akcję instruktażowo–propagandową i działalność społeczno–wychowawczą. Do Związku Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej przystępuje Centrala Spożywczych Stowarzyszeń Spółdzielczych Robotników Chrześcijańskich, licząca 26 spółdzielni i 24.022 członków.
Dla wzmocnienia podstaw finansowych ruchu spółdzielczego władze Związku organizują Związkową Kasę Oszczędności, która przekształca się w instytucję bankową pn. Bank Spółdzielczy "Społem".

1926

Po zamachu majowym Józefa Piłsudskiego, 14 maja 1926 roku Stanisław Wojciechowski zrzeka się godności Prezydenta RP i poświęca się działalności w ruchu spółdzielczym i pracy naukowej.

1930

f12

f11

W styczniu 1930 r. Nadzwyczajny Zjazd Delegatów Związku Spółdzielni Spożywców RP usuwa lewicową grupę robotniczą z Zarządu i Rady ZSS RP.

1935
Do nazwy Związek dodano "Społem" – Zarząd tworzą Romuald Mielczarski, Marian Rapacki i Jan Żerkowski. Powstaje Liga Kooperatystek prowadząca wśród kobiet działalność edukacyjną, samokształceniową i oświatową. Czołowymi działaczkami były: Maria Dąbrowska, Maria Orsetti i Wanda Papiewska.

1936
Na Zjeździe Delegatów "Społem" ZSS RP w dniu 14 czerwca 1936 r. w Warszawie prezes Zarządu Marian Rapacki wygłasza referat na temat przebudowy stosunków społeczno–politycznych w Polsce, który odbija się szerokim echem nie tylko w ruchu spółdzielczym i jest poźniej znany jako "Program Rapackiego".

1938
W dniu 23 czerwca 1938 r. w Spółdzielczym Instytucie Naukowym w Warszawie, z inicjatywy centralnych instytucji spółdzielczych, odbywa się spotkanie przedstawicieli, na którym jest omawiana rola spółdzielczości w razie wybuchu wojny. Na spotkaniu tym Marian Rapacki, prezes Zarządu "Społem" ZSS RP, przedstawia "Spółdzielczy Plan Mobilizacyjny", którego tezy wraz z wnioskami z narady przekazano Ministerstwu Rolnictwa i Re

form oraz Ministerstwu Spraw Wojskowych.

1939

Na Zjeździe Delegatów "Społem" ZSS RP w dniu 4 czerwca 1939 r. w Warszawie prezes Zarządu Marian Rapacki przedstawia referat: "Rola i zadania spółdzielczości w obronie Państwa". Zjazd ten w przyjętej rezolucji stwierdza, że w przypadku wojny spółdzielnie spożywców oddadzą do dyspozycji Państwa na cele aprowizacji ludności i na potrzeby wojska "cały swój aparat gospodarczy i wszystkie zasoby ludzkie i materialne". Na zakończenie obra

d Zjazdu spółdzielcy społemowscy przekazują uroczyście armii 13 samochodów sanitarnych, ufundowanych dla wojska ze składek zbieranych na Fundusz Obrony Narodowej.

1939—1944

f13

Okupacja niemiecka likwiduje w przeważającej części kraju spółdzielczość spożywców. Jedynie w Generalnej Guberni spółdzielczość istnieje i prowadzi działalność handlową na terenie miast i wsi.
Represjonowani spółdzielcy podejmują trud walki z okupantem. Prowadzą sabotaż, udzielają pomocy partyzantom, schronienia prześladowanym. Wielu działaczy ginie, zapisując bohaterską kartę spółdzielczą.

1944

Manifest PKWN sankcjonuje istnienie i daje możliwość rozwoju spółdzielczości w nowych warunkach ustrojowych. Na Kongresie Spółdzielczym w Lublinie powstają: Związek Rewizyjny oraz wspólna centrala gospodarcza "Społem" – Związek Gospodarczy Spółdzielni Rzeczpospolitej Polskiej.

1945

Ogromnym wysiłkiem "Społem" rozwija sieć placówek gospodarczych w całym kraju, w tym również na Ziemiach Odzyskanych. Spółdzielczość jest jedynym ruchem społeczno–gospodarczym przejętym przez władzę ludową z poprzedniego okresu, z innej formacji społecznej – jako wzór dla tworzącego się handlu państwowego.


 1948
W wyniku powojennych antagonizmów i tzw. "bitwy o handel" następuje reorganizacja ruchu spółdzielczego, dzięki której wyłaniają się poszczególne związki spółdzielcze, tj. CRS "Samopomoc Chłopska", spółdzielczość pracy, mleczarska i mieszkaniowa. W miejsce Związku Rewizyjnego i Gospodarczego (z 1944 r.) powołano Centralę Spółdzielni Spożywców "Społem".

1950

f15

Początki lat pięćdziesiątych to okres bardzo trudny i przykry dla spółdzielców. Skreślono z nazwy związku – "Społem", powstał Związek Spółdzielni Spożywców; Związek z dniem 1.01.1950 r. zaprzestaje prowadzenia operatywnej działalności gospodarczej, traci hurt, własne przedsiębiorstwa i fabryki, które powstawały dzięki gospodarności i zaradności spółdzielców. U podstaw tych decyzji legło przekonanie – po latach uznane za z gruntu fałszywe – o niższości własności spółdzielczej w stosunku do własności państwowej. Utrata członkostwa w Międzynarodowym Związku Spółdzielczym.

1957
Zostaje przywrócona historyczna nazwa "Społem". Odzyskane zostają własne zakłady produkcyjne i wznowiona działalność własnego hurtu. "Społem" umacnia swoje znaczenie gospodarcze, rozbudowując sieć piekarni, ciastkarni, masarni, garmażerni, wytwórni wód gazowanych i innych. Równolegle rozbudowuje sieć handlową. Powstają wielkopowierzchniowe Spółdzielcze Domy Handlowe – SDH–y. Prowadzi także działalność gastronomiczną w miastach, jak również stołówki w zakładach pracy.

f16

f19

Uniezależniając się od czynników zewnętrznych, "Społem" prowadzi własne Biura Projektów, Zakłady Remontowo–Budowlane oraz Zakłady Produkcji i Usług Technicznych i od fazy projektowania, poprzez wykonawstwo do wyposażenia obiektów, rozwija swoją sieć.
Z początkiem lat 60. lansuje nowe formy handlu, takie jak: samoobsługa i preselekcja.
"Społem" prowadzi również we własnych ośrodkach szkoleniowych i szkołach handlowych szkolenie i doskonalenie kadr. Powstają placówki "Praktyczna Pani", w których pod jednym dachem można znaleźć punkty usługowe, skorzystać z porad i różnych form działalności kulturalno–oświatowej.

1965—1969

f18

W lutym 1965 r., po 15–letniej przerwie, przywrócona zostaje przynależność "Społem" ZSS do Międzynarodowego Związku Spółdzielczego.
Rekonstrukcja organizacyjna – polegająca na koncentracji ekonomicznej, łączeniu się spółdzielni i powstaniu 17 dużych wojewódzkich wielozakładowych organizmów gospodarczych, mających w bardziej wszechstronny i uniwersalny sposób realizować potrzeby konsumentów oraz usprawniać handel. Do negatywnych skutków koncentracji należy zaliczyć oddalenie się centrum decyzyjnego spółdzielni (zarządu) od jej członków, osłabienie więzi członkowskich.

1975
"Społem" dostosowuje swoją strukturę do podziału administracyjnego kraju – powstaje 49 spółdzielni wojewódzkich.

1976
Narzucona odgórnie, uchwałą nr 102/76 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego, reforma i reorganizacja handlu wypaczają charakter spółdzielni, stwarzając powszechną opinię o "upaństwowieniu spółdzielczości". Spółdzielczości spożywców zostaje powierzony kompleks gospodarki żywnościowej łącznie z hurtem spożywczym, gastronomią miejską, produkcją piekarską oraz sprzedaż artykułów nieżywnościowych codziennego użytku (w tym artykułów gospodarstwa domowego z wyłączeniem sprzętu zmechanizowanego i rtv – przekazanego do handlu państwowego). "Społem" staje się w miastach wiodącym gestorem w produkcji piekarsko–ciastkarskiej, gastronomii i handlu artykułami spożywczymi.
 
Prezes Zarządu "Społem" zostaje mianowany pierwszym zastępcą ministra handlu wewnętrznego i usług, co ma sprzyjać ściślejszemu zespoleniu handlu społemowskiego z handlem państwowym. Narzucone odgórnie "Społem" przekazanie do pionu państwowego handlu artykułami przemysłu lekkiego, łącznie ze sklepami branżowymi, powoduje w społemowskiej sieci detalicznej znaczne zmniejszenie liczby dużych jednostek handlowych, takich jak SDH–y, sklepy typu "Pan", "Pani" itp.
W wyniku tych działań spółdzielnie "Społem" – zwłaszcza w średnich i małych miastach, przekazują swoje największe, najładniejsze i najbardziej rentowne obiekty handlowe, a przyjmują od handlu państwowego małe sklepy spożywcze – wymagające modernizacji.

1981
41 Zjazd Delegatów "Społem" przywraca samodzielność i samorządność spółdzielniom.

1989
Zmiany ustrojowe tworzą szansę przywrócenia elementarnych zasad spółdzielczych. Niestety, szansa ta już na starcie procesu ustrojowej transformacji zostaje unicestwiona uchwaloną 20.01.1990 roku ustawą o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości. Zastosowano zdyskredytowaną wcześniej metodę polityczno–administracyjną "uzdrawiania spółdzielczości". Administracyjnie zlikwidowano wszystkie związki spółdzielcze. Nie dostrzeżono, że zło w spółdzielczości nie tkwiło w jej strukturach organizacyjnych lecz w funkcjach narzuconych im przez państwo.

1990
Spółdzielczość poddana ostrym regułom gospodarki rynkowej, pozbawiona jakiejkolwiek opieki instruktażowej i organizacyjnej, bez możliwości zintegrowania swoich wysiłków nie upadła. Skutecznie konkuruje z innymi podmiotami gospodarczymi, uczciwie płaci podatki i inne zobowiązania wobec organów państwa. Utworzono Bank Społem SA w Warszawie, którego udziałowcami są spółdzielnie spożywców i inne podmioty.
Rozpoczyna się kilkuletni proces szkolenia kadr kierowniczych spółdzielczości spożywców, realizowany przez Spółdzielnię Oświatową "Społem" – Ośrodek Doskonalenia Kadr w Konstancinie–Jeziornie, przy współpracy szwedzkich specjalistów z Kooperativa Förbundet Project Center ze Sztokholmu, w ramach pomocy rządu szwedzkiego dla Polski.
Równolegle szkolenia prowadzi również "Społem" Ośrodek Szkolenia Spółdzielczego S.P. w Podkowie Leśnej.

1991
11—12 grudnia 122 spółdzielnie spożywców na zasadzie całkowitej dobrowolności zrzeszania się utworzyły Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni Spożywców "Społem", którego głównym celem jest pomoc i ułatwianie zrzeszonym spółdzielniom realizacji ich statutowych zadań oraz inspirowanie współdziałania dla ich rozwoju i integracji.

1992
Spółdzielnie spożywców zrzeszone w KZRSS "Społem" doskonalą działalność w zakresie handlu detalicznego i hurtowego, gastronomii, produkcji piekarskiej i ciastkarskiej, masarskiej, garmażeryjnej i innej oraz w zakresie usług dla ludności.
Zostaje reaktywowana przynależność KZRSS "Społem" do Międzynarodowego Związku Spółdzielczego.
Ukazuje się pierwszy numer "Biuletynu Informacyjnego KZRSS Społem".

1993
Spółdzielcze inicjatywy nawiązywania współpracy z udziałem społemowskich partnerów owocują utworzeniem spółki kapitałowej – Krajowej Agencji Handlowej "Społem" Sp. z o.o. w Warszawie. Ukazuje się pierwszy numer "Biuletynu Statystycznego Związkowego Banku Informacji".
240 spółdzielni zrzeszonych w KZRSS "Społem" uzyskało przychody roczne o wartości 31 bilionów złotych.

1994
Kontynuowane są prace nad dalszą integracją kapitałową, w wyniku których powstają regionalne spółki handlowe.
Ogółem działa 9 regionalnych agencji handlowych – centrów logistycznych z siedzibami w Białymstoku, Elblągu, Katowicach, Krakowie, Poznaniu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie i Wrocławiu. Na zasadzie porozumień funkcjonują także niekapitałowe zintegrowane formy zakupów, realizowane przez 14 spółdzielni handlu hurtowego.
Rozpoczyna się wdrażanie w spółdzielniach spożywców, opracowanego w KZRSS "Społem", systemu sieci Karty Klienta "Społem", obejmującego oprócz placówek handlowych także placówki gastronomiczne i usługowe.
W dniach 24—25 listopada odbył się w Warszawie I Zjazd Delegatów KZRSS "Społem", który podsumował trzyletni dorobek organizacji społemowskiej i uchwalił program działania Związku na lata 1995—1998.


 1995—1998
Rozpoczyna się tworzenie społemowskich ogólnokrajowych łańcuchów samoobsługowych, sklepów spożywczych "Lux" i sklepów dyskontowych "S". Postępuje dalsza integracja spółdzielni spożywców, której sprzyja rozwijający się system sieci Karty Klienta "Społem".

1999—2001
W dniach 17—18 czerwca odbył się w Warszawie II Zjazd Delegatów KZRSS "Społem", który pozytywnie ocenił dorobek organizacji oraz uchwalił program działania Związku na lata 1999—2002 i utworzył fundusz wspomagania i promocji, z przeznaczeniem na wspomaganie i ułatwianie zrzeszonym spółdzielniom realizacji ich statutowych zadań, a w szczególności na promocję znaku "Społem" oraz działalności kulturalno–oświatowej zrzeszonych spółdzielni.
W 1999 r. 320 spółdzielni zrzeszonych w KZRSS "Społem" uzyskało przychody roczne ogółem o wartości 8,1 mld zł.
W 2000 r. dla uczczenia 100. rocznicy powstania pierwszej spółdzielni uczniowskiej w Polsce – w Męskiej Szkole Rolniczej w Pszczelinie koło Warszawy, KZRSS "Społem" ogłasza konkurs dla spółdzielni uczniowskich pn. "Zawsze razem".

KZRSS "Społem" wspólnie ze szwedzką Stockholm Consumer Cooperative i ze specjalistami z KF Project Center ze Sztokholmu rozpoczęli realizację projektu: "Rozwój sieci i koncepcji sklepów "Lux" w polskiej spółdzielczości spożywców". Program zaplanowano na lata 2000—2001.
f20
Podjęto prace przygotowawcze zmierzające do zbudowania zintegrowanego systemu zakupowego "Społem", obejmującego wszystkie zrzeszone spółdzielnie, krajową i regionalne agencje handlowe oraz Bank Społem SA i KZRSS "Społem" – jako organizacje wspomagające system. Główną funkcję centrali zakupowej ma pełnić Krajowa Agencja Handlowa "Społem". W dniu 17 grudnia 2001 r. KZRSS "Społem", we współpracy z QAX Manufakturą Artystyczną s.c. w Bydgoszczy, uruchomił portal internetowy Spółdzielczości Spożywców "Społem": www.spolem.org.pl.

2002
Od stycznia 2002 r. KZRSS "Społem" rozpoczął opracowywanie "Serwisu Informacyjnego Społem", który jest publikowany w "Biuletynie Informacyjnym" i na stronach internetowych "Społem". Podawane są w nim bieżące informacje o wszystkich ważniejszych sprawach o wydarzeniach dziejących się w całej organizacji społemowskiej.

2003 – 2006

W dniach 26 – 27 listopada 2003 r. w Mazurskim Centrum Kongresowym – Hotel Gołębiewski w Mikołajkach obradował III Zjazd Delegatów KZRSS "Społem", w którym uczestniczyło 353 delegatów. Zjazd podsumował i ocenił pracę Krajowego Związku i jego organów statutowych, udzielając im absolutorium.

Po rozpatrzeniu tez programowych przedstawionych delegatom, wniosków i propozycji programowych zgłoszonych na regionalnych zebraniach delegatów, założeń programowych zawartych w wystąpieniu Prezesa Zarządu Związku oraz wniosków wynikających z dyskusji podczas obrad, III Zjazd uchwalił program działania Krajowego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Spożywców "Społem" na lata 2003 – 2006.

Zjazd uznał, że przyjęty program działania Krajowego Związku stanowi strategię spółdzielczości spożywców "Społem" na najbliższe czterolecie, której współtwórcami i aktywnymi realizatorami powinny stać się zrzeszone w Związku spółdzielnie. Podstawą budowania nowej strategii spółdzielczości spożywców "Społem" powinien być zachowany, znaczący potencjał gospodarczy spółdzielni, zaangażowanie ludzi oraz niewykorzystane dotychczas możliwości i szanse zintegrowanego działania. Zjazd wyraził pogląd, iż tylko przyjęcie wspólnej strategii przez wszystkie zrzeszone spółdzielnie pozwoli zająć spółdzielczości spożywców "Społem" zauważalne miejsce w społeczno – gospodarczym kształcie kraju, będącego członkiem Unii Europejskiej.

2007

W dniach 21 – 22 listopada 2007 r. w Hotelu Gołębiewski w Wiśle, pod hasłem: "Społem możemy więcej", obradował IV Zjazd Delegatów KZRSS "Społem". Wzięło w nim udział 342 delegatów z 207 spółdzielni z całego kraju. Zjazd uchwalił strategię działania organizacji na lata 2007 – 2010. W ramach tej strategii organizacja "Społem" będzie kontynuowała większość dotychczas realizowanych kierunków prac, tj. budowę krajowego systemu wspólnych zakupów oraz konsolidację sieci handlowej pod nazwą "Społem – Znajomy Sklep", rozwój sieci sklepów Lux i Lux – mini poprzez włączenie ich do systemu zakupowego; dalszy rozwój Programu Ekologicznego Społem, w ramach którego tworzone są w sklepach stoiska z produktami ekologicznymi; organizowanie wspólnych akcji promujących i reklamujących działalność gospodarczą spółdzielni; a także stworzenie wspólnego dla sieci programu lojalnościowego, który zastąpi Kartę Klienta Społem.

2008 - 2013

W 2008 roku, we wszystkich działaniach, nadrzędnym celem dla organizacji "Społem" było "iść z duchem czasu" i dostosowywać się do istniejących warunków rynkowych, o czym świadczyła ciągła modernizacja infrastruktury spółdzielczej.

Rok 2008 był w "Społem" kolejnym rokiem inwestycji, obejmujących budowę nowych obiektów handlowych i innych oraz rozbudowę, modernizację, remont i unowocześnianie istniejących obiektów.

KZRSS "Społem" zarejestrował w Urzędzie Harmonizacji Rynku Wewnętrznego w Alicante znak towarowy "Społem", jako prawnie chroniony na obszarze Unii Europejskiej. Znak towarowy "Społem" jest znakiem wspólnym Krajowego Związku i spółdzielni w nim zrzeszonych, a jego administratorem jest Krajowy Związek.

Ponadto KZRSS "Społem" oddał do użytku w swojej siedzibie w Warszawie przy ul. Grażyny 13/15 Centrum Szkoleniowo – Konferencyjne z zapleczem hotelowym. Centrum posiada 4 komfortowe sale konferencyjne od 15 do 130 osób, a w części hotelowej – 48 miejsc noclegowych w nowoczesnych pokojach i apartamencie.

Działalność KZRSS "Społem"

Kategoria: Historia
Opublikowano: środa, 06, listopad 2013

Działalność KZRSS "Społem" w latach 1991—2005

Wraz z przemianami politycznymi i gospodarczymi w Polsce po 1989 roku, związanymi z przejściem od gospodarki planowanej centralnie do gospodarki wolnorynkowej, na mocy ustawy
z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielni, uległ likwidacji "Społem" Związek Spółdzielni Spożywców oraz nastąpiły zmiany w organizacji i działalności spółdzielni.
Ustawa ta oraz inne ustawowe uregulowania prawne doprowadziły do rozdrobnienia spółdzielczości spożywców i znacznie osłabiły jej pozycję. Spółdzielnie spożywców zostały odpaństwowione i przestały działać w ramach nakazów oraz innych ograniczeń.
Stały się samodzielnymi podmiotami gospodarczymi, zdanymi wyłącznie na własne siły.

Siedziba Związku w Warszawie przy ul. Grażyny 13/15

W tym czasie rozpoczął się żywiołowy rozwój handlu prywatnego, zarówno detalicznego jak i hurtowego. Wkrótce rozpoczęła się też niekontrolowana ekspansja na polski rynek dobrze zorganizowanych i zasobnych finansowo zagranicznych sieci handlowych. Nastąpił trudny okres w działalności spółdzielni spożywców, która nie była w pełni przystosowana i przygotowana do twardych zasad gospodarki wolnego rynku oraz walki konkurencyjnej. Bezwzględne prawa wolnego rynku i silna konkurencja poddały spółdzielczość spożywców "Społem" ostrej próbie. W wielu spółdzielniach spowodowało to m.in. zmniejszenie się liczby członków spółdzielni, zmniejszenie zatrudnienia oraz likwidację licznych spółdzielczych podmiotów. Znaczna część spółdzielni nie wytrzymała silnej konkurencji i uległa likwidacji.

W celu zjednoczenia rozproszonego społemowskiego ruchu spółdzielczego i wzajemnej pomocy w warunkach wolnego rynku, w dniach 11—12 grudnia 1991 r. przedstawiciele 122 spółdzielni spożywców na Zjeździe Założycielskim w Warszawie założyli Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni Spożywców "Społem", jako dobrowolną organizację zrzeszającą spółdzielnie z całego kraju. Statut Związku został zarejestrowany w sądzie w dniu 10 stycznia 1992 r.
Prezesem Zarządu Związku został wybrany Edmund Bogdan Bubak, a wiceprezesami – Ryszard Buzuk i Stanisław Sosnowski.

Związek przyjął historyczny znak w postaci kompozycji graficznej, symbolizującej trzy postacie na tle kuli ziemskiej z wkomponowanym napisem "Społem".

W listopadzie 1992 r. reaktywowana została przynależność
tego Związku do Międzynarodowego Związku Spółdzielczego
(International Co–operative Alliance – ICA).

Głównym celem działania KZRSS "Społem" jest pomoc i ułatwianie zrzeszonym spółdzielniom realizacji ich statutowych zadań oraz inspirowanie współdziałania spółdzielni dla ich rozwoju i integracji.

Do statutowych zadań KZRSS "Społem" należy:

- przeprowadzanie lustracji zrzeszonych spółdzielni
- prowadzenie na rzecz zrzeszonych spółdzielni działalności instruktażowej i doradczej, w szczególności w zakresie:
     a) doradztwa prawnego, ekonomiczno–finansowego, podatkowego i rachunkowości
     b) pomocy w wyborze najefektywniejszych rozwiązań organizacyjnych i gospodarczych
     c) form i metod zarządzania spółdzielnią
- prowadzenie na rzecz zrzeszonych spółdzielni działalności kulturalno–oświatowej, szkoleniowej i wydawniczej
- reprezentowanie interesów zrzeszonych spółdzielni wobec organów administracji państwowej i organów samorządu terytorialnego
- reprezentowanie zrzeszonych spółdzielni za granicą oraz w międzynarodowym ruchu spółdzielczym
- inicjowanie i rozwijanie współpracy między spółdzielniami oraz współdziałanie z placówkami naukowo–badawczymi
- opracowywanie informacji i analiz dla potrzeb zrzeszonych spółdzielni
- organizowanie przeprowadzania badań sprawozdań finansowych zrzeszonych spółdzielni na zasadach określonych w odrębnych przepisach
- udzielanie zrzeszonym spółdzielniom pomocy w zakresie działalności socjalnej
- wykonywanie innych zadań przewidzianych w ustawie oraz w statucie Związku.

KZRSS "Społem" nie prowadzi działalności gospodarczej, lecz pełni przede wszystkim funkcje rewizyjno–patronackie, przykładając duże znaczenie do działalności lustracyjnej i konsultingowej oraz tworzenia podstaw organizacyjno–prawnych dla integracji gospodarczej i funkcjonalnej zrzeszonych spółdzielni.


Spółdzielnie zrzeszone w KZRSS "Społem" prowadzą działalność gospodarczą w zakresie handlu detalicznego i hurtowego, gastronomii, produkcji piekarskiej i ciastkarskiej, masarskiej, garmażeryjnej i innej oraz usługi dla ludności.

Podstawowym rodzajem działalności gospodarczej spółdzielni społemowskich jest handel detaliczny, natomiast działalność produkcyjna prowadzona jest przede wszystkim dla potrzeb własnej sieci handlowej i gastronomicznej oraz dla odbiorców obcych.

Związek, wychodząc z założenia, że w warunkach gospodarki wolnorynkowej, współpraca gospodarcza spółdzielni jest jednym z ważniejszych elementów współdziałania między nimi, od 1992 roku podejmuje szereg inicjatyw zmierzających do stworzenia lokalnych, regionalnych i ogólnokrajowych powiązań gospodarczych między spółdzielniami oraz zbudowania nowoczesnego systemu dystrybucji organizacji społemowskiej wraz z rozwiązaniami logistycznymi.

Prowadzi także działania mające na celu umacnianie i ochronę własności spółdzielczej, poprzez występowanie w imieniu zrzeszonych spółdzielni do właściwych organów w sprawie aktów prawnych (zmiany istniejących aktów lub ustanowienia nowych) umacniających i chroniących własność spółdzielczą oraz poprzez udzielanie pomocy spółdzielniom w rozwiązywaniu ich indywidualnych spraw własnościowych.

W 1993 roku spółdzielnie i Związek powołali do życia Krajową Agencję Handlową "Społem" Spółkę z o.o. W Warszawie – spółkę kapitałową o zasięgu ogólnokrajowym. Następnie, w celu zbudowania systemu dystrybucji i sprostania wyzwaniom konkurencji, rozpoczęto w 1995 roku tworzenie regionalnych agencji handlowych – centrów logistycznych, w formie spółek z o.o., które w 1997 roku, wspólnie z Krajową Agencją Handlową "Społem" Sp. z o.o., objęły swoim zasięgiem działania obszar całego kraju.

Ich udziałowcami jest od kilku do kilkudziesięciu spółdzielni w każdej ze spółek. Spółki te mają swoje siedziby w Białymstoku, Elblągu, Krakowie, Poznaniu, Rzeszowie, Warszawie i Wrocławiu.

Tablica pamiątkowa poświęcona Romualdowi Mielczarskiemu

Poza wymienionymi strukturami kapitałowymi funkcjonują również, na zasadzie porozumień, niekapitałowe zintegrowane formy zakupów, realizowane przez spółdzielnie handlu hurtowego. Integracji spółdzielni spożywców "Społem" sprzyja również opracowany w Krajowym Związku w 1994 roku, system Karty Klienta "Społem" – system pozyskiwania stałych klientów "Społem", którzy kupując towary w społemowskich sklepach lub żywiąc się w społemowskich placówkach gastronomicznych na terenie całego kraju korzystają z udzielanego im rabatu.

Od 1995 roku Krajowy Związek szczególną uwagę skupia na wdrażaniu w spółdzielniach wzorcowych rozwiązań dwóch typów sklepów:

  • samoobsługowych sklepów typu Lux o powierzchni sprzedażowej od 150 do 1.200 m2
  • sklepów dyskontowych S.

Przy projektowaniu sieci sklepów Lux zastosowano doświadczenia szwedzkiej spółdzielczości konsumenckiej Kooperativa Főrbundet, przekazane przez współpracujący z Krajowym Związkiem od 1992 roku szwedzki ośrodek KF Project Center ze Sztokholmu.

Sukces sieci sklepów Lux pozwolił KZRSS "Społem" zainicjować w 2002 roku działania w zakresie zagospodarowania mniejszych placówek handlowych o powierzchni sprzedażowej od 50 do 150 m2. Efektem tych działań było opracowanie we współpracy z KF Project Center koncepcji sklepów Lux–mini.

W 2002 roku Krajowy Związek rozpoczął prace nad stworzeniem własnej polityki środowiskowej i wylansowaniem własnego znaku ekologicznego dla wybranych towarów sprzedawanych w sieci "Społem". W wyniku tych prac w 2004 roku powstała koncepcja Programu Ekologicznego Społem. Wdrażanie programu rozpoczęto w 2005 roku.


 

W wyniku działań integracyjnych, przedsięwzięć gospodarczych oraz modernizacji i unowocześniania sieci handlowej, spółdzielczość spożywców "Społem" z powodzeniem stawia czoła konkurencyjnym sieciom zagranicznym działającym na polskim rynku. Wszystkie prace na rzecz rozwoju spółdzielczości spożywców "Społem" i umocnienia jej pozycji rynkowej są wspierane przez KZRSS "Społem" aktywnymi działaniami informacyjno–edukacyjnymi.

Aby przyspieszyć przepływ informacji w organizacji społemowskiej, w dniu 17 grudnia 2001 roku Zarząd KZRSS "Społem", we współpracy z QAX Manufakturą Artystyczną w Bydgoszczy, uruchomił portal internetowy Spółdzielczości Spożywców "Społem": www.spolem.org.pl

W dniach 26—27 listopada 2003 r., w Mazurskim Centrum Kongresowym "Hotel Gołębiewski" w Mikołajkach, obradował
III Zjazd Delegatów Krajowego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Spożywców "Społem" – jego najwyższy organ statutowy.
W Zjeździe tym uczestniczyło 353 delegatów wybranych w spółdzielniach oraz zaproszeni goście. Po podsumowaniu i ocenie pracy Związku i jego organów statutowych, III Zjazd udzielił im absolutorium.

III Zjazd zaaprobował kierunki rozwoju spółdzielczości spożywców "Społem", wynikające z tez programowych na Zjazd, wniosków zgłoszonych na przedzjazdowych regionalnych zebraniach delegatów oraz podczas obrad Zjazdu, a także założeń programowych zawartych w wystąpieniu prezesa Zarządu Związku.

III Zjazd wyraził pogląd, że tylko przyjęcie wspólnej strategii przez wszystkie zrzeszone w Związku spółdzielnie pozwoli zająć spółdzielczości spożywców "Społem" zauważalne miejsce w społeczno–gospodarczym kształcie kraju po wejściu Polski
do Unii Europejskiej. Warunkiem rozwoju ruchu społemowskiego są wspólne i odpowiedzialne działania.

Podstawą budowania nowej strategii spółdzielczości spożywców "Społem" jest zachowany, znaczący potencjał gospodarczy spółdzielni, zaangażowanie ludzi, którzy swoje zawodowe i społeczne pasje związali ze społemowską organizacją oraz niewykorzystane dotychczas możliwości i szanse zintegrowanego działania.

Za nadrzędne programowe działania KZRSS "Społem"
w latach 2003—2006 III Zjazd uznał:

- zorganizowanie przez Zarząd KZRSS "Społem" krajowego systemu zakupów towarów dla wszystkich spółdzielni
- wspomaganie łączenia spółdzielni w większe organizmy gospodarcze, łączenia funkcji i zadań oraz współpracy we wszystkich sferach działania spółdzielni, z uwzględnieniem lokalnych uwarunkowań oraz dorobku poszczególnych spółdzielni
- kontynuowanie rozwoju sieci sklepów typu Lux i Lux–mini i włączenie ich do systemu wspólnych zakupów
- podjęcie działań w celu uzyskania jak największej liczby produktów marki własnej oraz wykreowania własnego znaku ekologicznego dla możliwie najszerszej grupy towarów
- zapewnienie przez Związek pomocy spółdzielniom we wdrożeniu systemu HACCP oraz w dostosowaniu ich działań do warunków jakie zaistnieją po wejściu Polski do Unii Europejskiej, jak również w pozyskiwaniu środków unijnych
- zapewnienie spółdzielniom dobrej, szybkiej i nowoczesnej informacji gospodarczej
- zwiększenie współpracy spółdzielczości spożywców "Społem" ze sferą nauki i wykorzystywanie wyników badań rynku prowadzonych przez uczelnie
- zwiększenie działalności promocyjnej spółdzielczości spożywców "Społem" na forum krajowym oraz lepszego medialnego wizerunku organizacji
- wykorzystanie bardziej efektywnie posiadanego przez Związek majątku trwałego, m.in. nieruchomości, do finansowania przedsięwzięć służących wszystkim spółdzielniom zrzeszonym w Związku.

Przyszłością społemowskiego ruchu spółdzielczego w Polsce jest spółdzielczość zintegrowana, tworząca duże wspólne przedsiębiorstwa, zdolne wyjść poza lokalne rynki zbytu. Konieczną drogą, w celu uzyskania lepszych podstaw do konkurencji, z silnymi ekonomicznie i sprawnie zarządzającymi zagranicznymi sieciami handlowymi,
jest więc integracja, konsolidacja i koncentracja spółdzielni.


 Prezesi związku w latach:

1908—1926 Romuald Mielczarski
1908—1920 Stanisław Wojciechowski
1926—1944 Marian Rapacki
1944—1945 Józef Jasiński
1944—1945 Teodor Piotrowski
1945—1950 Jan Żerkowski
1950—1951 Mieczysław Olesiński
1952—1955 Stanisław Wiltosiński
1955—1958 Marian Nitecki
1958—1972 Irena Strzelecka
1972—1981 Jadwiga Łokkaj
w 1981 Franciszek Łoś
1981—1990 Bogdan Augustyn
1992—2005 Edmund Bogdan Bubak
od 2005 Jerzy Rybicki

Spółdzielczość w zaborach

Kategoria: Historia
Opublikowano: wtorek, 05, listopad 2013

W okresie zaborów, kiedy Naród Polski był rugowany z ziemi i germanizowany lub rusyfikowany, spółdzielczość odegrała niespotykaną w żadnym innym kraju Europy rolę obrońcy narodowej tożsamości. W każdym z trzech zaborów były inne warunki polityczne i potrzeby społeczne, stąd też ruch spółdzielczy szedł w nich różnymi ścieżkami i rozmaite miał siły napędowe, a także różne nazwy.

Propagatorzy spółdzielczości w każdym z trzech zaborów wysuwali na plan pierwszy potrzebę organizacji kredytu i oszczędności.
Drugą wspólną cechą było upatrywanie w spółdzielczości najlepszego środka do dźwigania Narodu z materialnego i duchowego upadku oraz kształtowanie poczucia odpowiedzialności obywatelskiej w spółkach będących elementarną szkołą samorządności.
Przedstawiamy rozszerzony zarys historii spółdzielczości na ziemiach polskich pod zaborami.

mapa

 

 SPÓŁDZIELCZOŚĆ NA TERENIE ZABORU PRUSKIEGO

Własną pracą i pomocą
a siłami zjednoczonymi

Twierdze Polskości

W okresie zaborów, kiedy Naród Polski był rugowany z ziemi i germanizowany lub rusyfikowany, spółdzielczość odegrała niespotykaną w żadnym innym kraju Europy rolę obrońcy narodowej tożsamości. Wybitny teoretyk spółdzielczości i przywódca ruchu ludowego Stanisław Thugutt (1873—1941) zakładanie spółdzielni nazywał "budowaniem twierdz polskości". Wzory czerpano z Zachodu: z Niemiec, Francji i Anglii, ale dawano im treść duchową niepoddającą się obcym doktrynom społecznym i klasowym.

W każdym z trzech zaborów były inne warunki polityczne i potrzeby społeczne, stąd też ruch spółdzielczy szedł w nich różnymi ścieżkami i rozmaite miał siły napędowe, a także różne nazwy. Propagatorzy spółdzielczości w każdym z trzech zaborów wysuwali na plan pierwszy potrzebę organizacji kredytu i oszczędności. Drugą wspólną cechą było upatrywanie w spółdzielczości najlepszego środka do dźwigania Narodu z materialnego i duchowego upadku oraz kształtowanie poczucia odpowiedzialności obywatelskiej w spółkach będących elementarną szkołą samorządności.

Na taką ich rolę w Polsce wskazywał późniejszy propagator spółdzielczości Edward Abramowski (1868—1918): "Dla innych narodów spółdzielczość jest tylko siłą dalszego rozwoju społecznego w kierunku sprawiedliwości; dla nas zaś jest jeszcze czymś więcej, bo jest także siłą obrony narodowej, siłą mogącą ustrzec przed zagładą i zniszczeniem".

Największe zagrożenie polskości istniało w zaborze pruskim. Tu polityka Kulturkampfu godziła w język polski i w Kościół katolicki, z którym utożsamiały się warstwy ludowe. Niemiecka akcja kolonizacyjna, wspierana setkami milionów marek, zmierzała do wydarcia ziemi z rąk polskich włościan. Germanizacja groziła wszystkim warstwom społecznym. Dlatego także wielkopolska arystokracja stawiała opór Prusakom i wspierała materialnie polskie instytucje kulturalne. Skuteczna "kontrofensywa polskości" odbywała się przez organizacje kredytowe – kasy oszczędności, a potem przez banki ludowe. W ten sposób starano się zapobiec przejmowaniu parcelowanych majątków ziemiańskich przez niemieckich osadników i dać polskim chłopom możliwość powiększania gospodarstw.

Spośród ziem polskich znajdujących się w zaborze pruskim Wielkopolska była areną znaczących przemian społecznych, kulturalnych, a przede wszystkim gospodarczych. Dynamika rozwoju wynikała tu z prekursorskiego charakteru podejmowanych działań w stosunku do poczynań rodaków na pozostałych terenach. W Wielkopolsce też najsilniej dały znać o sobie dążenia narodowo–wyzwoleńcze.


Wielkopolski system spółdzielczy

Pionierzy spółdzielczościStworzony tutaj tzw. wielkopolski system spółdzielczy opierał się na własnym programie ideowym oraz na wyodrębnionych strukturach organizacyjnych i gospodarczych. Upowszechniony został w całej spółdzielczości polskiej zaboru pruskiego. Dominowała w nim spółdzielczość kredytowa. Spółdzielnie kredytowe w tym okresie posługiwały się różnymi nazwami. Do najczęstszych należały: spółka, bank ludowy, kasa, towarzystwo oszczędnościowo–pożyczkowe.
Ich sytuację prawną regulowały dwie ustawy:
prawo stowarzyszeniowe z 4 marca 1850 roku i prawo spółdzielcze z 4 lipca 1868 r.

Wobec niskiego poziomu oświaty i braku praktyki życia samorządowego nie można było liczyć na samorodne, oddolne powstawanie spółek. Dlatego wszyscy ich propagatorzy twierdzili zgodnie, że inicjatywa powinna wychodzić od tych, którzy zaliczają się do inteligencji, choćby nie byli bezpośrednio zainteresowani materialnymi korzyściami, jakie spółki mogą im dać. Na patriotyczną inteligencję spadły więc obowiązki nie tylko zachęty i wskazywania sposobów pomagania sobie wspólnymi siłami, ale również osobistego angażowania się w prace zarządów i rad nadzorczych, dopóki członkowie nie nauczą się prowadzić swoich spółek o własnych siłach.

O pomoc zwrócono się także do duchowieństwa katolickiego, które cieszyło się największym autorytetem i zaufaniem ludu. Księża katoliccy z zaboru pruskiego nie odmawiali pomocy. Na tych terenach najliczniej stanęli do pracy w spółkach, biorąc inicjatywę w swoje ręce. Przez ich wkład ruch spółdzielczy w zaborze pruskim stał się bardzo silny.

Podwaliny wielkopolskiej myśli spółdzielczej dali patrioci skupieni po Powstaniu Listopadowym wokół Karola Marcinkowskiego. Ich działalność kontynuowała w latach 1848—50 Liga Polska, założona w Poznaniu z inicjatywy Augusta Cieszkowskiego. Program społeczny Karola Marcinkowskiego opierał się na podnoszeniu poziomu oświaty, kultury i gospodarności wśród ludu oraz na tworzeniu organizacji oszczędności i kredytu.

Z kolei program pracy oświatowej i podniesienia dobrobytu ludu, opracowany przez Ewarysta Estkowskiego na polecenie Ligi Polskiej, przyczynił się do zakładania w Wielkopolsce, w latach czterdziestych, spółdzielni spożywców. Estkowski bowiem inicjował m.in. organizowanie spółek konsumpcyjnych. Z Wielkopolski idea spółdzielczości spożywców przedostała się na inne tereny zaboru pruskiego zamieszkiwane przez ludność polską.

Zasługi dla rozwoju wielkopolskiej spółdzielczości położył również Karol Libelt, autor napisanej w 1844 roku rozprawy "O stowarzyszeniach", współpracujący z Karolem Marcinkowskim.
Oto zawarte w niej prototypowe zasady działania wszelkiego rodzaju towarzystw, w tym także spółdzielni:

- dobra pojedynczych osób nie można urzeczywistnić bez dobra ogólnego
- nie siłą jednego, ale tylko wzmożonymi siłami wielu wielkich rzeczy dokonać można
- pracując dla dobra publicznego, pracujemy dla dobra ogólnego

W tym też kierunku poszła działalność poznańskich krzewicieli pracy organicznej, którzy urzeczywistniali swój program za pomocą spółdzielni kredytowej jako instytucji najpełniej zaspokajającej silne zapotrzebowanie na kredyt. Nie mogły go zapewnić nieliczne i słabe polskie banki prywatne. Wspólną cechą wielkopolskich spółdzielni, najogólniej rzecz biorąc, było uspołecznienie zysku.

Gdańsk, dworzec główny Wrocław 1864 r., ratusz

Za pioniera w szerzeniu idei uspołecznienia zysku uważa się ks. Augustyna Szamarzewskiego (1832—91), który jako pierwszy patron spółek koncepcję tę przeniósł na grunt Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych.

Zadaniem tego związku, utworzonego w Poznaniu w 1871 r., było:

- rozpowszechnianie spółek
- wymiana doświadczeń i doskonalenie organizacji spółek istniejących
- obrona wspólnych interesów i szerzenie zdrowych pojęć o potrzebie i korzyściach spółek
- ułatwianie kredytu i obiegu kapitałów pomiędzy spółkami
- zbieranie materiałów statystycznych
- wydawanie pisma

Wykonaniem powyższych zadań zajmowały się dwa organy związku: komitet główny i patron spółek.

Patron miał najważniejsze i najtrudniejsze zadania. Oprócz czuwania nad ogólnym interesem spółek miał obowiązek:

- rozpowszechniać spółki
- służyć im radą na każde wezwanie
- wizytować spółki
- sporządzać budżet wydatków związku i przedkładać go komitetowi
- wydawać pismo stosownie do uchwał komitetu
- zbierać materiały statystyczne
- zapraszać na walne zebrania i narady komitetu
- wykonywać uchwały walnego zebrania i komitetu.

Walne zebrania delegatów spółek nazywano później sejmikami i odbywały się one co rok w innym mieście. Od 1907 r. sejmiki obradowały stale w Poznaniu.


 Ksiądz Augustyn Szamarzewski, pierwszy patron spółek

Ks. Augustyn Szamarzewski

Ksiądz Augustyn Szamarzewski, wikariusz w Środzie, po zwolnieniu z więzienia w którym władze pruskie trzymały go półtora roku za udział w Powstaniu Styczniowym 1863 r. – wrócił do swojej parafii. Tam opracował ostateczną wersję. Ks. Augustyn Szamarzewski statutu dla Kasy Pożyczek i Oszczędności przy założonym przez niego Towarzystwie Rzemieślniczym, której utworzenie zaplanował jeszcze w 1862 r. Jako prezes tego Towarzystwa i zarządu Kasy wprowadził instytucję mężów zaufania upoważnionych do werbowania nowych członków i pośredniczenia pomiędzy zarządem kasy i okoliczną ludnością. Na mężów zaufania ks. Szamarzewski powoływał listonoszy i kominiarzy, którzy zachęceni i poinstruowani przez niego, mając dostęp do każdego domu, szybko zwerbowali taką liczbę nowych członków spośród okolicznych włościan, że po dwóch latach można było oddzielić Kasę od Towarzystwa i przekształcić ją w samodzielną spółkę na podstawie nowej ustawy o spółkach zarobkowych i gospodarczych.

Ksiądz Augustyn Szamarzewski sam zdobywał wiedzę "o książkach kasowych, o rachunkach kupieckich, o wekslu, hipotekach", zaznajomił się z zasadami funkcjonowania banków zakładanych w Niemczech przez Franza Hermana Schulzego z Delitzsch.
Te zasady przystosował do potrzeb polskich i stał się ich krzewicielem w najbliższej okolicy.

Z jego zachęty powstały spółki w Jarocinie, Kostrzynie i Książu, zanim rozszerzył tę działalność na cały zabór pruski jako pierwszy patron spółek, powołany na to stanowisko przez sejmik poznański w październiku 1872 r.

"Radą i pomocą służyć bliźniemu
jest obowiązkiem każdego człowieka,
tem bardziej kapłana.
Kapłan powinien podnosić moralność
nie tylko nauką, ale także środkami
materialnymi".

– mówił ks. Augustyn Szamarzewski

Od czasu objęcia przez ks. Szamarzewskiego stanowiska patrona spółek datuje się ożywiona działalność Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych. W 1873 r., w pierwszym roku jego działalności jako patrona, powstało aż 17 nowych spółek. W tymże roku patron, zbierając materiały statystyczne o spółkach, niezależnie od ich przynależności do związku, ustalił, że na terenie zaboru pruskiego istniały wówczas 74 spółki, w tym 68 spółek pożyczkowych, 4 spółki pożyczkowo–handlowe zajmujące się dostarczaniem surowców i 2 spółki spożywcze (w Gnieźnie i Królewskiej Hucie). Liczba członków w poszczególnych spółkach wahała się od 20 do przeszło 1000 osób. Średnia liczba członków przypadająca na jedną spółkę w pierwszych latach ich działalności wynosiła od 190 do 200 osób.

Na sejmiku w Krotoszynie w słowie wstępnym sprawozdania za 1874 r. ks. Augustyn Szamarzewski swój pogląd na zadania spółek wyraził następująco:

"Czasy nasze pojęły, że ducha należy w silne ciało przybrać, otoczyć mieniem, gonią więc za złotem, a smutna rzeczywistość woła: nie ma złota są tylko miedziaki, które jeszcze rdza długów upadku majątkowego i niegospodarstwa zjada... Cała zagadka naszego położenia będzie rozwiązaną, gdy nie będziemy się łudzić i pojmiemy, że w epoce miedzi żyjemy, gdy będziemy umieli gospodarować miedziakami. Małemi kapitalikami musi nasz świat pracować – przywrócić sobie byt, mienie, stanowisko i znaczenie, harcować z różnorodną konkurencją. Cała zaś trudność naszego położenia polega na tem, że małemi groszami mamy ten sam cel osiągnąć, który kapitaliści z łatwością wielkiemi zasobami zdobywają; mamy większą jeszcze trudność, bo mamy żyć, a kapitaliści mają tylko ten cel, by używać. Zadanie wielkie, zadanie wiekowe, bo drobny nasz grosz, jak krople w naszych rzekach ma się wspólnymi siłami zlać w wielki prąd, aby nigdy nie przestał nazywać się prądem.

Jednym ze sposobów gospodarowania temi miedziakami jest, by wszyscy, bez różnicy wieku i stanu, wszędzie i zawsze siłami złączonemi i groszami, o ile zbędą na nieodzownych wydatkach życia i gospodarstwa, zgromadzili sobie nieprzepadły kapitał, skąd nasza ekonomia gospodarcza, przemysłowa i rzemieślnicza czerpałaby zasoby do podniesienia gospodarstwa i nadania znaczenia i wartości pracy.

Przy takiej zbiorowej pracy muszą ustać anormalne stosunki, praca żywiona oszczędnością podnieść się musi w wartości, a uronione mienie i przygasły byt nowem źródłem zasilane, muszą wyjść na korzyść duchowych i materyalnych stosunków. Ten program gospodarowania miedziakami postawiły sobie spółki. Właśnie spółek jest to właściwością, w ich to organizacji leży natchnąć społeczeństwo wspólną oszczędnością i wspólną potrzebą gromadzenia grosza powodować i usposobić do długowiekowej a skutecznej pracy."

Takim programem ks. A. Szamarzewski natchnął zakładane przez siebie spółki i ożywiał stare, usuwając z nich błędy i ciasne, egoistyczne pojęcia, osobiście pouczając członków zarządów i rad nadzorczych w czasie lustracji. Częstymi lustracjami spółek patron sprawił, że ich kierownicy coraz bardziej wnikając w istotę swoich obowiązków, lepiej i sumienniej gospodarowali miedziakami. W rezultacie stworzyli jeden system, skutecznie przeciwstawiający się wysiłkom germanizacyjnym pruskich władz i kryzysom finansowym, które nadchodziły z Niemiec i powaliły niejedno wielkie przedsiębiorstwo.

Powołanie ks. Augustyna Szamarzewskiego na proboszcza bardzo licznej parafii w Ostrowie ograniczyło jego działalność w spółkach. Nie mógł się poświęcać obowiązkom patrona w takim stopniu, jak czynił to, będąc wikariuszem w Środzie.


 Mieczysław Łyskowski, propagator spółek

Mieczysław Łyskowski

Jednym z głównych propagatorów spółek w Wielkopolsce był Mieczysław Łyskowski, uczestnik powstań 1848 i 1863 r., zasiadający z ks. Augustynem Szamarzewskim na ławie oskarżonych za udział w Powstaniu Styczniowym. Założył on spółdzielnię w Brodnicy i Golubiu oraz zainicjował powołanie Towarzystwa Pożyczkowego dla Przemysłowców Miasta Poznania i Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych. Był autorem "Przewodnika dla spółek pożyczkowych". Podzielał poglądy ks. Szamarzewskiego na temat zadań spółek, lecz miał inną koncepcję przyśpieszania ich rozwoju. Z czasów pracy w Lidze Polskiej zachował właściwe wielu ówczesnym patriotom dążenie do tworzenia od razu wielkich instytucji, których działalność poprzez oddziały obejmowałaby cały kraj.

Tak więc ks. Szamarzewski budował od dołu, uczył gospodarować "miedziakami" i sposobił rodaków "do długotrwałej a skutecznej pracy". Natomiast Łyskowski chciał koncentrować wielkie kapitały dla pracy na szerszym polu i finansowania spółek, aby szybciej przeciwdziałać polityce rządu pruskiego, który nie szczędził wielkich pieniędzy na wykupywanie ziemi z rąk polskich i osadzanie na niej kolonistów niemieckich.

Mieczysław Łyskowski położył duże zasługi jako autor pierwszego podręcznika dla spółek i jako długoletni prezes Komitetu Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych oraz organizator banków, które zasilały kapitałem początkujące spółki. Był też dyrektorem banku rolniczo–przemysłowego w Poznaniu, założonego w 1870 r. pod nazwą: "Kwilecki, Potocki i Ska" i inicjatorem Banku Włościańskiego, założonego w 1872 roku. Uważał on – podobnie jak ks. Szamarzewski – iż główną przeszkodą w dźwiganiu z marazmu ludzi w mieście i na wsi jest brak kredytu. Dlatego zakładanie spółek pożyczkowych mogłoby stanowić "kotwicę zbawienia, podwalinę odrodzenia".

Ksiądz Piotr Wawrzyniak, drugi patron spółek

Ks. Piotr Wawrzyniak

Po śmierci ks. Augustyna Szamarzewskiego 8 maja 1891 r. kontynuatorem jego myśli został drugi patron Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych, ks. Piotr Wawrzyniak (1849—1910) ze Śremu. Dążył on do zachowania jednolitości systemu w drodze podporządkowania wszystkich spółek jednemu związkowi, posiadającemu prawo rewizji urzędowej, a następnie wprowadzenia do wszystkich spółek zasad prawa według ustawy z 1889 roku.

Ksiądz Piotr Wawrzyniak, zwany przez Niemców "polskim ministrem finansów", a przez Polaków "królem czynu" głosił:

"Wystawiam sobie rzecz po prostu tak, iż od lat toczy się u nas walka, w której stała się potrzebą, iż jako księża musimy naśladować onych mężów izraelskich, którzy oblężoną Jerozolimę fortyfikowali, dzierżąc w jednej ręce miecz, a w drugiej kielnię do wznoszenia murów. Tym mieczem jest dla nas praca około społeczeństwa w jednej ręce, podczas gdy drugą trzymamy się ołtarza i krzyża. Ktoby z nas, zadania swego nie rozumiejąc, obydwu rękami trzymał się ołtarza, ten świętym zostanie, ale obowiązków całego człowieka nie wykona".

Ponieważ do obowiązków patrona należało zakładanie nowych spółek, ks. Wawrzyniak zaraz po objęciu tej funkcji wytypował 40 miejscowości, w których należało założyć banki ludowe.
Plan ten wykonywał stopniowo, w miarę wyszukiwania na miejscu ludzi odpowiednich na stanowiska kierowników. W agitacji pomagały mu kółka rolnicze i wspierało go duchowieństwo. W latach 1883—1900 powstało 35 banków ludowych, a w następnym dziesięcioleciu 73 banki.

Zakładano je w miejscowościach, w których ogniskowały się interesy ludności wiejskiej, np. gdzie często przybywała ona na targi.
Chodziło o to, aby skupić ludzi różnych zawodów dla zapewnienia bankowi dobrych podstaw do zbierania oszczędności i zasilania polskiej przedsiębiorczości na różnych polach działań produkcyjnych.

W ciągu 40 lat pracy ks. Wawrzyniak, realizując swój program, zawsze miał na uwadze, że podstawą każdego społeczeństwa jest byt materialny. Na nim budować należy oświatę i kulturę ludu i przez samopomoc zaspokajać jego potrzeby. Największą zasługą księdza Piotra Wawrzyniaka było to, że w spółkach oświecił, wykształcił i zdyscyplinował tysiące pracowników społecznych, którzy dalej umiejętnie prowadzili walkę ekonomiczną z najazdem niemieckim i potęgowali w społeczeństwie polskim wiarę we własne siły.

Dzięki oszczędnościom parafian, robotników, służby domowej, inteligencji, sezonowych "obieżysasów" i nawet "groszakami" dzieci zdołał on doprowadzić do zgromadzenia w bankach ludowych setek milionów marek. Były w nich także pieniądze niemieckie, bowiem banki polskie płaciły wyższe odsetki, wygrywając w konkurencji z niemieckimi bankami. Niemcy, którzy uważali siebie za niedościgłych specjalistów w bankowości, przyznawali ze zdumieniem, że system polski jest lepszy niż słynne kasy Schulzego czy Raiffeisena.

Po śmierci ks. Piotra Wawrzyniaka w dniu 10 listopada 1910 r. polakożerczy "Posener Tageblatt" najtrafniej, choć mimo woli, określił jego zasługi, pisząc:
"Niemcy stracili w zmarłym najniebezpieczniejszego przeciwnika; unikał manifestacji, lecz czynami zaszkodził o wiele więcej, aniżeli ktokolwiek, gdyż był organizatorem najniebezpieczniejszego dla Niemców stanu średniego".


 Ksiądz Stanisław Adamski, trzeci patron spółek

Spuściznę po zmarłym księdzu Piotrze Wawrzyniaku objął trzeci patron Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych, ks. Stanisław Adamski (1875—1967), który od 1906 roku był członkiem Patronatu i wielokrotnie zastępował patrona w jego czynnościach. Został on wybrany jednomyślnie na patrona na nadzwyczajnym sejmiku w styczniu 1911 r.

Ksiądz Stanisław Adamski

Ks. Stanisław Adamski, podobnie jak jego poprzednicy – ks. A. Szamarzewski i ks. P. Wawrzyniak – pracę w spółdzielczości rozpoczął w jednej z lokalnych spółek, mianowicie w gnieźnieńskiej spółdzielni kredytowej "Kasa Ul". Jego działalność jako patrona wypadła już na ostatnie lata przedwojenne, później na okres I wojny światowej i powojenny. Jednak i przed 1914 r. widać było wielką aktywność organizacyjną i publicystyczną patrona. Za jego patronatu w 1913 roku w 212 spośród 287 wielkopolskich spółek pracowało 296 księży katolickich, często na stanowiskach prezesów.

Polski ruch spółdzielczy w zaborze pruskim w przededniu I wojny światowej skupiał: 204 banki ludowe, 17 banków ludowych na Śląsku, 22 spółki parcelacyjne, 60 spółek "Rolnik" i 10 różnych spółek. Tych 313 spółek posiadało ogółem: 159.704 członków, 29.704.000 marek kapitału udziałowego, 18.592.000 marek kapitału rezerwowego i 306.153.000 marek depozytów. Wszystko to stworzono własnymi siłami bez żadnej pomocy z zewnątrz i wbrew polityce rządu, nieprzyjaźnie odnoszącego się do każdej akcji, wzmacniającej polskie społeczeństwo.

Kontynuując dzieło ks. P. Wawrzyniaka, ks. S. Adamski nie ograniczał się do Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Wielkopolsce i na Pomorzu. W 1914 r. został patronem nowo utworzonego Związku Spółek Śląskich w Bytomiu i w marcu tegoż roku przewodniczył pierwszemu sejmikowi śląskiemu.

Choć formalnie działalność Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych ograniczona była tylko do Poznańskiego i Prus Zachodnich (Pomorza Gdańskiego, granice Prus były zresztą nieco szersze i obejmowały także pogranicze Pomorza Zachodniego i Powiśle na prawym brzegu dolnej Wisły), to jednak znaczenie centralnej organizacji wybiegało poza te prowincje. Nawet nie mogąc zrzeszać spółek polskich z innych części państwa, związek wywierał na nie wpływ, nieraz współdziałał przy ich tworzeniu, potem nieoficjalnie badał ich rachunkowość i pomagał przy współpracy z Bankiem Związku Spółek Zarobkowych.

Pozycja Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych była na tyle poważna, że stał się on członkiem Międzynarodowego Związku Spółdzielczego w Londynie. Ks. Stanisław Adamski utworzył Unię Związków Spółdzielczych. Był kuratorem Banku Związku Spółek Zarobkowych. Wydawał "Poradnik dla Spółek". Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. był jednym z czołowych działaczy ruchu spółdzielczego. Był członkiem Komitetu Organizacyjnego Banku Polskiego, a od 1923 r. – członkiem Państwowej Rady Spółdzielczej. Był również posłem do Sejmu RP w kadencji 1919—21, a następnie w latach 1922—27 – senatorem. Reprezentował poglądy związane z obozem Chrześcijańskiej Demokracji. Funkcję patrona spółek pełnił do 1927 roku.

W dniu 2 września 1930 r. ks. Stanisław Adamski otrzymał nominację na ordynariusza diecezji katowickiej. Władzę biskupią w diecezji objął 29 listopada 1930 r. i sprawował ją do śmierci w dniu 12 listopada 1967 r. Został pochowany w podziemiach katedry katowickiej. Opublikował łącznie 321 prac. W latach 1902—1929 zajmował się głównie problemami spółdzielczości rolniczej, rzemieślniczej i handlowej.


 Naśladowanie Wielkopolan na Pomorzu i Górnym Śląsku

Teofil Rzepnikowski

Spółdzielcze osiągnięcia Wielkopolan z powodzeniem naśladowali Pomorzanie, co było tym ważniejsze, że na Pomorzu polska inteligencja stanowiła niewielki procent. Kaszubscy chłopi i rybacy częstokroć od spółdzielni zaczynali swój powrót do polskości. Ekspansja spółdzielczości polskiej na Pomorzu rozpoczęła się w 1892 roku, a od powstania zaś w 1895 roku spółdzielni w Pelplinie zaczęło się tworzenie spółek na Kaszubach w ścisłej łączności z południową częścią Pomorza. Spółki z tego terenu przystępujące do Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych miały skład wybitnie chłopski.

Na Pomorzu Gdańskim najsilniejsza była spółdzielnia w Lubawie, która swoje znaczenie zawdzięczała w znacznej mierze energii Teofila Rzepnikowskiego (1843—1922), lekarza z tego miasta.
Teofil Rzepnikowski pracował w wielu stowarzyszeniach, szczególnie w powiecie lubawskim, ale najdłużej w ruchu spółdzielczym. Założywszy w 1870 r. Bank Ludowy w Lubawie, kierował nim przez 52 lata. W latach osiemdziesiątych XIX w. rozpoczął działalność we władzach centralnych Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych. Pracował także w Banku Związku iw latach 1906—1907 był jego dyrektorem. Pomógł założyć oddział tego banku w Toruniu. Przyczynił Teofil Rzepnikowski się do uzyskania przez związek prawa rewizji własnych spółdzielni. Prowadził także szeroką propagandę zasad spółdzielczych. We władzach związku zajmował się specjalnie sprawami Pomorza.

Poza Lubawą, w południowej części Pomorza Gdańskiego do większych należały spółki w Koronowie, Chełmnie i Grudziądzu, a bardziej na północ – w Brusach, Czersku, Szlachcie, Starogardzie, Pelplinie i Sztumie.

Ślązacy rozumieli doskonale swe położenie i nie chcieli należeć do spółdzielni założonych na wzorach niemieckich, aby następnie, zgodnie z zasadami organizacyjnymi tych spółdzielni, nie podlegać ich władzom. Wiedzieli, że chcąc utrzymać odrębność narodową, trzeba stworzyć ludności polskiej własne placówki gospodarcze na zasadach samopomocy.

Przy pomocy polskich działaczy spółdzielczości kredytowej z Wielkopolski, zgodnie z ideami "pracy organicznej", Juliusz Szaflik (1844—1918) w 1869 roku założył na Górnym Śląsku Towarzystwo Pożyczkowe dla Zawadzkiego i Okolicy, które wkrótce zamieniło się w spółdzielnię spożywców.

Utworzony Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Poznaniu na pierwszym sejmiku w tym mieście 30 kwietnia 1871 r. postanowił, że obejmuje wszystkie spółki polskie powstałe w granicach zaboru pruskiego. Wyłoniony przez związek 18 maja 1871 r. Patronat popierał działalność związaną z rozpowszechnianiem i zakładaniem nowych spółdzielni. Na Górnym Śląsku pracę tę powierzono doktorowi Juliuszowi Au – znanemu ekonomiście. Związek w ten sposób podkreślił, że sprawa spółdzielczości górnośląskiej nie jest mu obca, a wręcz przeciwnie, dąży do połączenia wysiłków Polaków żyjących na Górnym Śląsku z dążeniami Polaków z Wielkopolski i Pomorza. Łączność i współpraca już w tym czasie istniały.
Na zjazd spółek w Poznaniu został zaproszony Juliusz Szaflik, który zwrócił się do "braci" z Wielkopolski i Prus Zachodnich z prośbą o pomoc. Ks. Augustyn Szamarzewski oświadczył, że Patronat ma nawet obowiązek opiekowania się spółdzielniami górnośląskimi, które mogą także zwracać się z prośbą o porady.

Zrzeszeni wówczas w spółdzielniach robotnicy i chłopi zostali uznani przez władze za członków towarzystw, których celem była walka o prawa narodowe. Zadaniem towarzystw było jednak – jak mówił Franciszek Chłapowski (1845—1923), prezes Kółka Towarzyskiego w Królewskiej Hucie – prowadzenie działalności ekonomicznej "przez rozszerzanie pojęć oszczędności ... przez pouczanie, w jaki sposób ... robotnik może pomnożyć swój dobytek".

Karol Miarka

Nie jest przypadkiem, że we wrześniu 1871 r. na zebraniu Kółka Polskiego, z inicjatywy jego prezesa Karola Miarki (1825—1882), nauczyciela–publicysty, pisarza ludowego, redaktora "Katolika", działacza społecznego i politycznego, została założona w Królewskiej Hucie (od 1934 r. Chorzów) pierwsza na Górnym Śląsku spółdzielnia spożywców pod nazwą Spółka Spożywcza Poczciwych Wiarusów. W Wigilię Bożego Narodzenia w 1871 r. przyjęto statut tej spółki, zaś "w drugie Święto Godne" (26 grudnia) w tymże roku zwołano jej "Jeneralne Zgromadzenie".

Ze statutu Spółki Spożywczej Poczciwych Wiarusów, pióra Karola Miarki, wynika, że celem tej było: "ludziom dostarczać towarów do życia potrzebnych, nie fałszowanych, dobrych, za gotową zapłatę i aby zarobek z tego handlu podzielić między członków, uzbierać im majątek".

Już w październiku 1871 r. spółka otworzyła pierwsze dwa sklepy w dzielnicach Łagiewniki i Klimzowiec. Założenie tej spółdzielni na zebraniu Kółka Polskiego, liczącego 700 członków, było możliwe dzięki poparciu i życzliwości robotników.

W zorganizowaniu spółdzielni, jako polskiej placówki samopomocy gospodarczej, Karolowi Miarce czynnej pomocy udzielił Juliusz Szaflik, który zapoznał się z dużym doświadczeniem spółdzielczym Mieczysława Łyskowskiego – teoretyka i praktyka spółdzielczości wielkopolskiej. Juliusz Szaflik był przewodniczącym rady nadzorczej, a następnie sekretarzem zarządu Spółki Spożywczej Poczciwych Wiarusów. Drugim współpracownikiem K. Miarki był Franciszek Chłapowski, profesor Uniwersytetu Poznańskiego, lekarz, który przez krótki okres czasu piastował funkcję dyrektora spółki.

Trzecim współpracownikiem w organizowaniu spółki był
Juliusz Ligoń (1823—1889), kowal, poeta ludowy, działacz społeczny i narodowy.

Karol Miarka potrafił tak zorganizować działalność spółdzielni, że zaczęła przynosić duże zyski. Jednocześnie zjednywała sobie coraz więcej sympatyków i członków. Pomimo niesprzyjającej sytuacji i utrudnień ze strony władz zaborczych, które wrogo spoglądały na działalność polskiej spółki, zjednała ona sobie 564 członków, którym przyniosła godziwy dochód.

Dużą pomocą w spółdzielczej działalności K. Miarki była jego praca redakcyjna w "Katoliku". Po zakupieniu pisma w Chełmnie w 1869 r. i przeniesieniu go na Górny Śląsk, rejestrował na jego łamach wszystkie ważniejsze wydarzenia w życiu spółdzielni. Pisał artykuły i rozprawy.

Do 1881 r. z inicjatywy K. Miarki założono 34 spółdzielnie. Wiele z nich założył osobiście, zwołując zebrania ludności, na których wybierano i tworzono władze spółdzielni. Tak powstały spółdzielnie: w Królewskiej Hucie, Gogolinie, Chropaczowie, Białej, Mizerowie i w Kryrach.

Zasady głoszone przez Poczciwych Wiarusów znajdowały naśladowców. Najwięcej spółdzielni powstało do 1885 roku. Na początku XX w. powstały jeszcze dwie spółdzielnie: "Merkury" w Gliwicach (1902 r.) i "Unitas" w Bytomiu (1903 r.) Ogółem w latach 18691905 istniało na Górnym Śląsku 98 spółdzielni. Jednak kryzys gospodarczy sprawił, że po 1906 r. nie istniała już tam ani jedna polska spółdzielnia spożywców.

W 1907 r. za radą sejmików w Pelplinie, na wzór Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Poznaniu, powstał Śląski Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Katowicach. Jego kierownicy zaraz zwrócili się do władz o udzielenie mu prawa kontroli własnych spółek. Po trzech latach zwlekania władze odpowiedziały na podanie odmownie. Odmowę motywowano prowadzeniem przez spółdzielnie akcji politycznej w duchu polskim, a także brakiem w spółdzielniach członków narodowości niemieckiej, którym władze i tak zabraniały członkostwa w polskich spółkach.

Wobec tego niepowodzenia, ostatecznie w 1914 r. zamiast centrali o charakterze rewizyjnym powstał Związek Spółek Śląskich w Bytomiu, jako związek wyłącznie patronacki. Skupiał on 17 spółek. Patronem Związku Spółek Śląskich został ks. Stanisław Adamski, patron Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Poznaniu, co dzięki unii personalnej tworzyło podstawy współdziałania związku śląskiego ze związkiem poznańskim. W marcu 1914 r. odbył się pierwszy sejmik Związku Spółek Śląskich, któremu przewodniczył patron ks. Stanisław Adamski.

 

Wcześniej, w 1912 r., po kilkuletniej przerwie w działalności spółdzielni spożywców, robotnicy zrzeszeni w Polskiej Partii Socjalistycznej zaboru pruskiego zorganizowali spółdzielnię "Naprzód" w Katowicach. Spółdzielnia ta przetrwała do końca I wojny światowej. Po zakończeniu wojny, z inicjatywy robotniczych partii politycznych, powstały kolejne spółdzielnie: wielka spółdzielnia "Zjednoczenie" w Katowicach, założona przez Narodową Partię Robotniczą i spółdzielnia "Przyszłość" w Małej Dąbrówce, zorganizowana przez Polską Partię Socjalistyczną.

Ponadto, po zakończeniu I wojny światowej, na Górnym Śląsku w 1919 r. powstało 6 spółdzielni, 3 z nich w Królewskiej Hucie: "Byt", "Naprzód" i "Zgoda". W Kamieniu powstała spółdzielnia: Polskie Zjednoczenie Zawodowe, w Niemieckich Piekarach "Jedność", a w Lublińcu: Spółdzielnia Spożywców na Lubliniec i Okolicę.

W roku 1920 założono dalsze spółdzielnie: w Brzezince–Podlaryżu, Kozłowej Górze, Mikołowie, Orzeszu i w Wielkiej Dąbrówce.
Powstały też spółdzielnie wojskowe: w Tarnowskich Górach (1920 r.) i w Królewskiej Hucie (1922 r.) W 1922 r. zorganizowano spółdzielnie: w Mysłowicach, Radzionkowie, Królewskiej Hucie i w Katowicach. W roku 1923 prosperowały już na Górnym Śląsku 22 spółdzielnie wraz z 3 wojskowymi i 29 przyzakładowymi. Była to największa liczba spółdzielni spożywców działających na Górnym Śląsku w okresie międzywojennym. Od 1923 r. liczba spółdzielni zaczęła się zmniejszać. Ubywało członków. Odchodzili członkowie "cukrowi", którzy wstąpili do spółdzielni tylko ze względu na możliwość nabycia cukru oraz innych artykułów spożywczych.

Chorzów, Huta Królewska

W latach 1869—1939 w miastach, osadach fabrycznych i wsiach górnośląskich istniało ogółem 168 spółdzielni spożywców, w tym 7 spółdzielni przyzakładowych z okresu międzywojennego. W kilku miejscowościach górnośląskich istniało jednocześnie po kilka spółdzielni, lecz nie więcej niż 9. Przed I wojną światową rozwijały się po 2 spółdzielnie w Ćwiklicach, Mokrem, Orzeszu i Gostyni, po 3 spółdzielnie w Jankowicach i Średnich Łaziskach.
W okresie międzywojennym najwięcej spółdzielni prosperowało w Katowicach – 9, w Królewskiej Hucie (Chorzowie) – 7,
w Małej Dąbrówce – 3, w Pszczynie i Tarnowskich Górach – po 2.

 


 SPÓŁDZIELCZOŚĆ NA TERENIE ZABORU AUSTRIACKIEGO

Stowarzyszenia gospodarcze
na Kresach do 1939 roku

Galicja (od Halicza i Lodomerii – ziemi lwowskiej), w czasach zaboru austriackiego, określana dobitnie "Golicją i Głodomerią", była najbiedniejszą, ale też najmniej uciskaną z dzielnic polskich. W zaborze austriackim bowiem nie było takiego ucisku politycznego, jaki nasilał się w pozostałych dwóch zaborach (w pruskim działalność hakaty, w rosyjskim – represje popowstaniowe).

Liberalna konstytucja z 1867 r. dała Galicji szeroką autonomię i udział w parlamencie wiedeńskim. Lwów, będąc teraz stolicą całej prowincji, zdystansował Kraków rozwijając się dynamicznie. Powstawały instytucje i stowarzyszenia, kwitło życie naukowe, artystyczne i kulturalne oraz ożywiło się życie polityczne. Miasto stało się bazą narodowego odrodzenia i pełniło rolę polskiego "Piemontu".

Cesarz Austro–Węgier Franciszek Józef I z Andrzejem hrabią Potockim, marszałkiem powiatu chrzanowskiego Lwów, plac Halicki

 Po uzyskaniu przez Galicję samorządu krajowego zaczęły powstawać stowarzyszenia gospodarcze. Obok powstających od 1871 r. towarzystw zaliczkowych, powstawały również stowarzyszenia spożywcze.

Nieudane początki stowarzyszeń spożywczych

Stowarzyszenia spożywcze w Galicji początkowo niezbyt się udawały. Powstawały i wkrótce upadały. Do 1900 roku powstały 23 stowarzyszenia, z których tylko 6 przetrwało do 1905 r. Pierwszym stowarzyszeniem spożywczym powstałym w Galicji było, założone w 1871 r., Towarzystwo Spożywcze w Samborze – 13–tysięcznym mieście powiatowym, odległym o 75 km na płd.—zach. od Lwowa. Udziały w tym Towarzystwie wynosiły od 15 do 30 zł reńskich. Kolejnymi galicyjskimi stowarzyszeniami spożywczymi były, założone w 1874 r. w 16–tysięcznym mieście powiatowym Stanisławowie, Towarzystwo Spożywcze "Ul", z udziałami po 9 zł reńskich i założone w 1875 r., w stołecznym Lwowie, Towarzystwo Spożywcze, z udziałami po 10 zł reńskich i 5–krotnym poręczeniem, zamienionym w następnym roku na poręczenie 2–krotne.

Stowarzyszenia spożywcze w Samborze i Stanisławowie przetrwały zaledwie do 1878 roku. Przyczynami ich upadłości były: niewłaściwa organizacja zarządu i nieumiejętne gospodarowanie, w szczególności zaś odstępstwo od zasady roczdelskiej – sprzedaż towarów po cenach targowiskowych. Natomiast Towarzystwo Spożywcze we Lwowie, wsparte bezprocentową pożyczką Rady Miejskiej i kredytem z Towarzystwa Zaliczkowego, istniało dłużej i miało w swej działalności momenty ożywienia, jak otwarcie własnej piekarni, jatki i składu opałowego. W 1885 r. lwowskie towarzystwo miało 813 członków, 16.249 zł reńskich kapitału udziałowego, 1.524 zł reńskich kapitału rezerwowego i 112.773 zł reńskich długów. Wartość zapasów towarów wynosiła aż 84.021 zł reńskich i wartość udzielonych kredytów – 26.136 zł reńskich.

Mimo, że Towarzystwo osiągnęło czysty zysk 1.004 zł reńskich, to w następnym roku upadło. Do upadłości przyczyniły się głównie: system sprzedaży towarów poniżej cen targowiskowych i na kredyt oraz przeładowanie sklepu towarami, na które był niewielki popyt.
Po tych niepowodzeniach lwowski "Ekonomista" pisał:
"Objaw to bez wątpienia smutny. Dowodzi bowiem straszliwego rozprzężenia pod względem stosunków i pojęć ekonomicznych u ludności naszej. Niepowodzenie stowarzyszeń konsumpcyjnych i surowcowych dowodzi, powiedzmy to bez ogródki i bez owijania w bawełnę, braku zmysłu oszczędności, bez którego ogólne odrodzenie się jest prawie niemożliwym".

Chociaż działalność stowarzyszeń spożywczych w teorii opierała się na wzorach zachodnioeuropejskich i powoływano się na pionierów roczdelskich, to praktyka znacznie od tego odbiegała. Życie na kredyt i nierozsądne żądania członków stowarzyszeń łamały zasady ograniczania asortymentu towarów do najpotrzebniejszych oraz sprzedawania ich po cenach targowiskowych i za gotówkę. Domaganie się, aby sklep był zaopatrzony w wyszukane towary zagraniczne, dawał towar na kredyt i stosował natychmiastowy upust cenowy, przy braku stanowczości kierowników, by odrzucić te żądania, doprowadził do tego, że trzeba było szukać pomocy z zewnątrz, bo kapitał udziałowy starczał zaledwie na urządzenie sklepu i opłacenie czynszu.


 Dobry przykład kolejarzy

Niepochlebne opinie o pierwszych stowarzyszeniach spożywczych w Galicji przełamała dopiero działalność założonego w 1898 r. Stowarzyszenia Konsumenckiego Kolejarzy "Samopomoc" w Nowym Sączu. Jego powodzenie, po dwóch poprzednich nieudanych próbach w tym mieście z Towarzystwem Spożywczym, zlikwidowanym w 1897 r. i kolejową Spółką Spożywczo–Oszczędnościową, zlikwidowaną w 1896 r. Bankructwo tych spółek nauczyło "Samopomoc" przezornego gospodarowania i staranniejszego dobierania członków stowarzyszenia, uprawnionych do korzystania z kredytu. Sklep był zaopatrzony tylko w najpotrzebniejsze towary, których przeciętna rotacja następowała 20 razy w roku. Komisja, złożona z 3 osób, stale kontrolowała spłaty kredytów i zamykała kredyty tym, którzy wciągu 5 początkowych dni miesiąca nie uregulowali należności za poprzedni miesiąc.

Zarząd stowarzyszenia co miesiąc sporządzał bilans brutto, a co pół roku inwentarz towarów z bardzo surową oceną ich wartości. Szczegółowa kontrola i ocena sprawozdań była prowadzona sumiennie przez pracujących bezpłatnie członków zarządu i komisji rewizyjnej (otrzymywali tylko skromne remuneracje z czystego zysku).

Lwów, ul. Akademicka Kraków 1876 r.

 

Chociaż zyski "Samopomocy" były niewielkie, bo ceny towarów kalkulowano możliwie nisko, to jednak Stowarzyszenie to wybudowało w Nowym Sączu własny dom, w którym, oprócz sklepów i czytelni dla członków, mieściły się: biuro związku zawodowego kolejarzy, duża sala koncertowa, sala bilardowa i restauracja. Dom "Samopomocy", oddany do użytku w 1908 r., stał się ogniskiem życia społecznego i towarzyskiego nowosądeckich robotników kolejowych. Sukces kolejarskiej "Samopomocy" z Nowego Sącza pobudził ruch założycielski stowarzyszeń spożywczych i w latach 1907—1912 powstało w Galicji ponad 40 stowarzyszeń.

Ożywienie i scentralizowanie ruchu

Do ożywienia ruchu stowarzyszeniowego w Galicji w dużym stopniu przyczyniła się działalność propagatorska Edwarda Milewskiego, czołowego działacza, ideowego przywódcy i organizatora ruchu spółdzielczego oraz autora książki "Sklepy społeczne". Z jego inicjatywy powstało we Lwowie Powszechne Stowarzyszenie Spożywcze, które w krótkim czasie pozyskało ponad 600 członków. Komisja agitacyjna tego stowarzyszenia urządzała wiece, w których bardzo licznie uczestniczyły kobiety, zaniepokojone wzrastającą drożyzną.

Z końcem 1913 roku istniało w Galicji 69 stowarzyszeń spożywczych, posiadających perspektywy rozwoju. Wśród nich największą liczbę, bo aż 45, stanowiły stowarzyszenia robotnicze, w tym – 18 stowarzyszeń kolejarzy. Robotnicy w Galicji powoli nabierali przekonania, że kooperacja jest najskuteczniejszą bronią w walce z drożyzną.

Równocześnie ze wzrostem liczby stowarzyszeń spożywczych pojawiły się dążenia do scentralizowania ruchu. Znalazły one wyraz w zjeździe delegatów stowarzyszeń robotniczych, który odbył się 25 marca 1911 r. we Lwowie. Udział w zjeździe wzięli również przedstawiciele Związku Stowarzyszeń Zarobkowych i Gospodarczych. Po omówieniu niedomagań ruchu stowarzyszeniowego w Galicji, uchwalono, aby wszystkie robotnicze stowarzyszenia spożywcze przystąpiły do Związku Stowarzyszeń Zarobkowych i Gospodarczych i utworzyły w jego łonie własną organizację autonomiczną Zjednoczenie Stowarzyszeń Spożywczych i Wytwórczo–Spożywczych.

Ukonstytuowanie się zarządu zjednoczenia nastąpiło dopiero w grudniu 1912 r., na drugim zjeździe delegatów stowarzyszeń spożywczych. Prezesem zjednoczenia wybrany został inż. Jędrzej Moraczewski, poseł do Rady Państwa. cieszący się dużym uznaniem wśród spółdzielców, jako wieloletni pracownik zarządów i rad nadzorczych kilku stowarzyszeń.

W grudniu 1913 r., na trzecim zjeździe delegatów stowarzyszeń, postanowiono założyć Informacyjne Biuro Handlowe dla stowarzyszeń spożywczych, a w ramach biura Związku – stworzyć Sekretariat Zjednoczenia i rozpocząć z dniem 1 stycznia 1914 r. wydawanie specjalnego pisma dla stowarzyszeń spożywczych pt. "Zjednoczenie". W ten sposób założone zostały podwaliny organizacji, mającej za zadanie łączyć pod względem ideowym i gospodarczym stowarzyszenia spożywcze w Galicji i przyczyniać się do zakładania nowych stowarzyszeń.

Zrzeszanie się konsumentów stawało się zjawiskiem powszechnym. Nie tylko robotnicy, ale również urzędnicy, profesorowie i nauczyciele łączyli się coraz częściej i liczniej dla wspólnych zakupów artykułów spożywczych.

Słabą stroną większości stowarzyszeń spożywczych były ich ramy zawodowe lub wyłączność wyznaniowo–polityczna.
Tamowało to naturalną ekspansję stowarzyszeń na inne zawody i warstwy społeczne.

Pierwsza wojna światowa zahamowała ich działalność i większość uległa likwidacji. Utrzymało się jedynie kilka silniejszych stowarzyszeń.


 W czasach II Rzeczypospolitej

Po odzyskaniu niepodległości rozpoczęła się na ziemiach polskich ogólnokrajowa konsolidacja ruchu spółdzielczego trzech zaborów. Najpierw, w lipcu 1919 roku, Warszawski Związek Stowarzyszeń Spożywczych zmienił nazwę na Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców i swoją działalnością objął cały kraj. Następnie, ważnym wydarzeniem dla całej spółdzielczości polskiej było uchwalenie przez Sejm RP w dniu 29 października 1920 r. ustawy o spółdzielniach, która weszła w życie z dniem 2 stycznia 1921 r.

Ustawa ta wprowadziła, między innymi, nowy organ władzy w spółdzielni – Radę Nadzorczą. Określiła również instytucję związków rewizyjnych oraz cele i zasady przeprowadzania rewizji w spółdzielniach, a przy Ministerstwie Skarbu ustanowiła Państwową Radę Spółdzielczą, której celem było współdziałanie z rządem w sprawach spółdzielczych. Ogólnokrajowa konsolidacja ruchu spółdzielczego nastąpiła na zjeździe połączeniowym, który odbył się w Warszawie 26 kwietnia 1925 r. Połączyły się wówczas dwa największe związki: Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców i Związek Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych oraz Zespół Spółdzielni Pracowników Państwowych, Społecznych i Komunalnych. Nowo utworzony wspólny związek przyjął nazwę: Związek Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej. Po roku do tego związku przystąpiła jeszcze Centrala Spożywczych Stowarzyszeń Spółdzielczych Robotników Chrześcijańskich.
Ostatecznie, w maju 1935 r., związek przyjął nazwę: "Społem" Związek Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej.

Połączenie związków przyśpieszyło proces konsolidacji spółdzielni spożywców w całym kraju. Dzięki łączeniu się małych spółdzielni powstały jednostki większe, solidniejsze gospodarczo, finansowo i organizacyjnie.

Znaczny rozwój spółdzielczości spożywców i poważny wzrost jej potencjału gospodarczego nastąpił w okresie stabilizacji pieniądza w latach 1924—1930.

W 1925 roku, w którym odbył się zjazd połączeniowy i nastąpiła ogólnokrajowa konsolidacja ruchu spółdzielczego, w kraju istniało ogółem 801 spółdzielni spożywców, posiadających 436.306 członków. Przy czym w ówczesnych województwach południowo–wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej: lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim i wołyńskim istniały tylko 22 spółdzielnie (2,7 proc. ogółu) z 19.277 członkami (4,4 proc. ogółu), z tego: w lwowskim – 8, w stanisławowskim – 5 i wołyńskim – 9, natomiast w tarnopolskim jedyna spółdzielnia "Oszczędność" w Czortkowie, założona w 1911 r., jeszcze nie reaktywowała swojej działalności. Natomiast na przełomie 1938 i 1939 roku (wg stanu na dzień 31 XIII 1938 r.) w "Społem" ZSS RP zrzeszonych było 1.776 spółdzielni spożywców, posiadających 396.683 członków i 101 innych spółdzielni, jak księgarskie, pracy i wytwórcze. Z województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego i wołyńskiego zrzeszonych wówczas było 248 spółdzielni spożywców (14,0 proc. ogółu), posiadających 56.031 członków (14,1 proc. ogółu), z tego: z lwowskiego – 97 spółdzielni i 16.900 członków, ze stanisławowskiego – 11 spółdzielni i 2.155 członków, z tarnopolskiego – 4 spółdzielnie i 3.187 członków i z wołyńskiego – 136 spółdzielni i 33.789 członków.

Zjazd lustratorów spółdzielczości w Nałęczowie Oddział Związku Spółdzielni Spożywców RP we Lwowie

 

Spółdzielnie spożywców posiadały wtedy w kraju 3.401 sklepów, w tym spółdzielnie z wymienionych 4 województw południowo–wschodnich posiadały 485 sklepów, z czego lwowskie – 207, stanisławowskie – 24, tarnopolskie – 8 i wołyńskie – 247 sklepów.

We wrześniu 1939 r. Polska znalazła się pod okupacją niemiecką i sowiecką. Okupanci w przeważającej części kraju zlikwidowali spółdzielczość spożywców. Jedynie w Generalnej Guberni spółdzielczość istniała i prowadziła działalność handlową w miastach i na wsiach. Represjonowani spółdzielcy podjęli walkę z okupantami. Prowadzili sabotaż, udzielali pomocy partyzantom i schronienia prześladowanym. Wielu działaczy zginęło, zapisując bohaterskie karty spółdzielczości. Wiele takich kart spółdzielczości na Kresach nadal, niestety, jest nieznanych.


 SPÓŁDZIELCZOŚĆ NA TERENIE ZABORU ROSYJSKIEGO

Spółdzielczość Spożywców
w Królestwie Polskim

Po Powstaniu Styczniowym 1863 r., gdy władze carskie zniosły ostatecznie ustrój autonomiczny Królestwa Polskiego, utworzenie jakiejkolwiek organizacji gospodarczej o szerszym zasięgu było niemożliwe. Na przeszkodzie stał absolutyzm rosyjski, ze szczególną niechęcią odnoszący się do każdej zbiorowej pracy Polaków. Rządy rosyjskie w Królestwie Polskim kierowały się wytyczną, aby nie dopuszczać inteligencji polskiej do wywierania wpływu na lud.

W kręgach inteligencji zaczął się wtedy rozwijać tzw. pozytywizm warszawski – prąd umysłowy i społeczny, którego jednym z założeń było rozwijanie aktywności gospodarczej i kulturalno–oświatowej. Jego przedstawiciele występowali z hasłami "pracy organicznej" i "pracy u podstaw".

Również idee spółdzielczości przenikające na ziemie polskie z Europy Zachodniej zdobyły uznanie pozytywistów i były przez nich propagowane w Królestwie Polskim od końca lat 60. XIX wieku.

Jednym z poważnych utrudnień w rozwoju spółdzielczości w zaborze rosyjskim było niedopuszczenie społeczeństwa polskiego do szerszej aktywności w organizowaniu swego życia nie tylko politycznego, ale również społecznego, kulturalnego oraz gospodarczego.

Drugą istotną przeszkodę stanowiło obowiązujące ustawodawstwo rosyjskie, które nie wydało zasadniczego prawa o spółdzielniach, umożliwiającego prawidłowy i swobodny rozwój różnych ich form. W tej sytuacji założenie każdej spółdzielni wymagało podejmowania starań u władz rosyjskich w Petersburgu. Długo trwało tłumaczenie urzędnikom ministerstwa, że w przedkładanym statucie danej spółdzielni nie ma nic zagrażającego carskiemu imperium i porządkowi społecznemu. Często starania takie trwały miesiące, a nawet lata. Ponadto stowarzyszenia spółdzielcze, podobnie jak wiele innych polskich organizacji, bardzo często znajdowały się pod nadzorem policyjnym.

Według ustawodawstwa rosyjskiego powstające spółdzielnie spożywców (zwane wówczas stowarzyszeniami spożywczymi, towarzystwami spożywczymi, a później stowarzyszeniami spożywców) zaliczane były do kategorii instytucji dobroczynnych i nadzór nad nimi sprawował Wydział Higieny Ludowej i Dobroczynności Publicznej w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Petersburgu. Opisane trudności spowodowały, że do 1897 r. w Królestwie Polskim powstało zaledwie 16 stowarzyszeń kredytowych i 14 spożywczych.

Pierwsze stowarzyszenia spożywcze

Pierwszymi propagatorami spółdzielczości w Królestwie i zarazem jej organizatorami byli: Mścisław Trepka, autor zbioru rozpraw pt. "Studia ekonomiczne" (1867 r.), powołujący się w nich na wzory spółdzielczości typu Franza Hermana Schulzego z Delitzsch, oraz Józef Kirszrot–Prawnicki, który zapoznawszy się ze spółdzielczością w czasie pobytu w Niemczech, opublikował w latach 1865—1867 szereg artykułów na łamach miesięcznika "Ekonomista".

Krzewieniu idei spółdzielczej poświęcił swą działalność publicystyczną również Aleksander Makowiecki. Szczególnie popularne były jego dwie broszury: "Banki zaliczkowe dla rzemieślników" (1867 r.) i "Spółki spożywcze" (1868 r.).

Ustawa Stowarzyszenia Spożywczego MERKURY Ustawa Stowarzyszenia Spożywczego w Pabianicach Ustawa Stowarzyszenia Spożywczego OSZCZĘDNOŚĆ

 

Jako wzór banków zaliczkowych A. Makowiecki wskazywał banki typu F.H. Schulzego z Delitzsch, a dla spółdzielni spożywców wzory powstałego w 1844 r. Stowarzyszenia Sprawiedliwych Pionierów w Rochdale koło Manchesteru w Anglii.

Pod ich wpływem zostały założone pierwsze stowarzyszenia spożywcze w Królestwie Polskim: w 1869 r: – Stowarzyszenie Spożywcze "Merkury" w Warszawie, następnie Stowarzyszenie Spożywcze "Oszczędność" w Radomiu oraz w 1870 r. Towarzystwo Spożywcze i Kasa Pożyczkowa "Zgoda" w Płocku.


 Stowarzyszenie Spożywcze "Merkury"

Stowarzyszenie Spożywcze "Merkury" w Warszawie powstało w lutym 1869 r., po zatwierdzeniu jego statutu przez ministra spraw wewnętrznych w Petersburgu. Założone zostało z inicjatywy osób skupiających się wokół miesięcznika "Ekonomista", który propagował postępowe formy działalności gospodarczej, stosowane w Europie Zachodniej, m.in. spółdzielczość spożywców. Jego założycielami, zabiegającymi o pozwolenie u ministra, byli Julian Statkowski i Antoni Nagórny.

Czołowymi działaczami stowarzyszenia "Merkury" stali się: Aleksander Makowiecki, Wiktor Magnus, Antoni Nagórny i Julian Statkowski. Na przewodniczącego zarządu wybrano Antoniego Nagórnego, a w 1870 roku funkcję tę powierzono J. Statkowskiemu, natomiast kierownictwo operatywne sprawował dyrektor stowarzyszenia Aleksander Makowiecki.

 Zatwierdzony statut "Merkurego" opierał się na zasadach roczdelskich. Założyciele określili w nim następujące zasady postępowania:

- dostarczanie członkom artykułów żywności i przedmiotów codziennego użytku w dobrym gatunku po cenach bieżących handlowych
- sprzedaż tylko za gotówkę według cennika zatwierdzonego przez zarząd i wywieszonego w każdym sklepie stowarzyszenia
- udział członkowski bezprocentowy 10 rubli, dopóki członek nie wpłaci połowy udziału, nie ma prawa głosu
- członkowie mogą wnosić wkłady przynoszące procent, którego wysokość wyznacza ogólne zebranie
- zwyczajne zebrania ogólne odbywają się dwa razy w roku, w lutym i sierpniu, po zamknięciu półrocznych rachunków
- zyski dzielą się co pół roku w ten sposób, że po potrąceniu pewnego procentu na kapitał rezerwowy i wynagrodzenie zarządu za bezpłatne pełnienie obowiązków pozostałość rozdziela się pomiędzy członków w stosunku do wysokości zakupów; część zysku mogła być przeznaczona na założenie biblioteki i czytelni dla członków
- do rozpoczęcia działalności potrzeba przynajmniej stu członków.

Mimo dopuszczenia wpłaty połowy udziału w ratach tygodniowych po 50 kopiejek i dopełnienia drugiej połowy z zysków półrocznych robotnicy nie zapisywali się do stowarzyszenia, tylko inteligencja, nauczyciele, prywatni urzędnicy i rzemieślnicy. W marcu 1869 r. zgłosiło się ponad 900 osób, które wpłaciły na udziały 7700 rubli. W końcu roku liczba członków wzrosła do 1212, kapitał udziałowy – do 10 592 rubli, a wkłady na oprocentowanie wyniosły 1105 rubli. W 1870 r. liczba członków wzrosła do 1435.

Stowarzyszenie Spożywcze "Merkury" w 1869 roku uruchomiło trzy sklepy spożywcze, zlokalizowane w obrębie dzisiejszego śródmieścia przy ul. Podwale, ul. Nowy Świat i ul. Elektoralnej. W 1872 r. powstał jeszcze czwarty sklep przy ul. Kruczej, a sklep przy ul. Nowy Świat przeniesiono na ul. Dziką.

W kolejnych latach zakupy członków w 5 sklepach "Merkurego" stanowiły przeszło 70 proc. ogólnego obrotu. W tej sytuacji dywidenda od zakupów nie mogła być wysoka – utrzymywała się na poziomie 1,5—2 proc. Od 1890 r. zakupy osób postronnych zaczęły przewyższać zakupy członków. W 1900 r. Stowarzyszenie Spożywcze "Merkury" miało 2336 członków i 14.885 rubli funduszu rezerwowego.


Stowarzyszenie Spożywcze "Oszczędność"

Dnia 13 sierpnia 1869 roku minister spraw wewnętrznych w Petersburgu zatwierdził ustawę Stowarzyszenia Spożywczego w Radomiu pod nazwą "Oszczędność" (słowo "ustawa" oznaczało wówczas statut).

Władze carskie czyniły różne utrudnienia przy zakładaniu tego stowarzyszenia. Uzyskanie zgody gubernatora radomskiego i zatwierdzenie statutu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Petersburgu trwało dosyć długo. Żeby je uzyskać, wpisano § 42, który mówił: "Pierwotni założyciele stowarzyszenia, a mianowicie obywatele miasta Radomia: Radca Stanu Julian Statkowski i Konstanty Luboński, przed przystąpieniem do zebrania udziałów, zobowiązani są złożyć w miejscowej kasie miejskiej kaucję w sumie rs. 300". Warto dodać, że kwota 300 rubli srebrnych w owym czasie była znaczną sumą, a jej wpłacenie nie przesądzało o założeniu stowarzyszenia "Oszczędność", co świadczy o dużym uporze oraz determinacji założycieli.

Jednym z głównych założycieli stowarzyszenia Spożywczego "Oszczędność" był Julian Statkowski, współredaktor "Ekonomisty", który w 1870 r. objął prezesurę zarządu warszawskiego Stowarzyszenia Spożywczego "Merkury".

Cele i przedmiot stowarzyszenia "Oszczędność" określono w jego statucie następująco:

"Stowarzyszenie spożywcze w mieście Radomiu pod nazwą "Oszczędność" ma na celu dostarczanie członkom swoim nieodzownych artykułów żywności oraz innych przedmiotów w dobrym gatunku, w miarę możliwości z pierwszej ręki, po cenach umiarkowanych, nie wyższych od miejscowych handlowych. Uwaga: Osoby nie należące do stowarzyszenia mogą kupować towary w sklepach i składach stowarzyszenia, bez udziału jednak w dywidendach";

"Dla osiągnięcia powyższego celu, stowarzyszenie może w różnych miejscowościach m. Radomia zakładać handle i składy, zawierać umowy z hurtowymi kupcami, przemysłowcami lub rzemieślnikami o dostawę potrzebnych dla stowarzyszenia przedmiotów w surowym lub przerobionym stanie, oraz w miarę powiększania się środków przedsiębrać inne odpowiednie celowi stowarzyszenia operacje handlowo–przemysłowe, z zastosowaniem się do obowiązujących przepisów.
Uwaga: Stowarzyszenie winno posiadać świadectwo gildijne i bilety ustanowione dla kupców 2–ej gildji".

W kolejnych paragrafach postanowiono, że: "Każdy, bez różnicy płci i stanu, życzący poddać się niniejszej ustawie może być członkiem stowarzyszenia. Liczba członków nie jest ograniczona". Wysokość wpisowego (wstępnego) określono na 1 rubel, a udziału na 5 rubli, z tym że wpłata udziału mogła być rozłożona na raty po 50 kopiejek miesięcznie bądź po 12,5 kopiejki tygodniowo.

O podejrzliwości i czujności władz carskich świadczy wpisanie w par. 21 tego statutu, iż: "Na posiedzeniach ogólnego zebrania powinna się znajdować osoba od władzy policyjnej przez Naczelnika guberni wyznaczona", a w par. 26: "O każdem posiedzeniu ogólnego zebrania, zarząd donosi wcześnie Naczelnikowi guberni dla wyznaczenia delegata od władzy policyjnej".

Wszystkie władze radomskiego stowarzyszenia wybierano na pierwszym zebraniu na okres 2 lat, a po ich upływie, co roku. Najwyższą władzą stowarzyszenia było zebranie ogólne członków, odbywane dwa razy w roku – w lutym i sierpniu, które wybierało: zarząd w składzie nie mniejszym niż 3 członków i 3 zastępców; delegację (w obecnym rozumieniu radę nadzorczą) w składzie wg uznania zebrania ogólnego; złożony z 3 osób sąd polubowny do rozstrzygania sporów między członkami a zarządem.

Pierwszy skład osobowy członków stowarzyszenia stanowiła elita towarzyska miasta. W 1886 roku wśród 125 członków było 41 urzędników rządowych, 5 nauczycieli, 7 adwokatów i rejentów, 7 aptekarzy i lekarzy, 2 wojskowych, 30 właścicieli domów i dóbr, 17 przemysłowców i rękodzielników, 10 kupców i 6 geometrów i budowniczych.

Pierwszy sklep "Oszczędności" zlokalizowany był przy ul. Lubelskiej w domu Michalskiego (obecnie ul. Żeromskiego 4). W 1906 r. otwarto drugi sklep przy ul. Nowy Świat (obecnie ul. Limanowskiego).

W 1870 r. "Oszczędność' miała 187 członków i obroty 16 000 rubli, w 1884 r. – 125 członków i obroty 17 800 rubli, a w 1902 r. – 79 członków i obroty 60 796 rubli.


Towarzystwo Spożywcze i Kasa Pożyczkowa "Zgoda"

Dnia 11 lutego 1870 roku, po długich staraniach inicjatorów, wojskowy minister spraw wewnętrznych w Petersburgu zatwierdził ustawę Towarzystwa Spożywczego i Kasy Pożyczkowej w Płocku pod nazwą "Zgoda".

Założycielem "Zgody" była grupa światłych obywateli, zafascynowanych ideami spółdzielczości: Gustaw Fogel, Walerian Jędrzejewski, Władysław Drużylowski, Mateusz Przybojewski, Ksawery Kamocki.

Główny cel Towarzystwa stanowiło "dostarczanie swoim członkom niezbędnych produktów życia w dobrych gatunkach, po cenach umiarkowanych, a także wydawanie pieniężnych pożyczek". Uroczysta inauguracja działalności "Zgody" nastąpiła 2 maja 1870 roku. Na mieszkańców Płocka czekały wtedy dwa pierwsze sklepy.

Dnia 7 maja 1870 r. odbyło się pierwsze zebranie ogólne członków towarzystwa, na którym wybrano jego władze. Prezesem zebrań ogólnych został Jakub Orłowski, prezes Sądu Kryminalnego w Płocku, wiceprezesem – Władysław Drużylowski, doktor medycyny, a sekretarzem – Stanisław Pyrowicz, patron Trybunału. Wybrano także pierwszy zarząd "Zgody", w skład którego weszli: Gustaw Fogel – prezes, Walerian Jędrzejewski – wiceprezes, Ksawery Kamocki – sekretarz i Mateusz Przybojewski – kasjer.

Do Towarzystwa przystąpiło 185 członków, którzy wnieśli kapitał w wysokości 2073 rubli. Nowością w "Zgodzie" było istnienie kasy pożyczkowej dla członków, opartej na osobno przyjmowanych udziałach po 5 rubli i wkładach, od których płacono 5 proc., a od pożyczek pobierano 8 proc. Dochody tej kasy nieraz pokrywały deficyt sklepu towarzystwa. Do 1873 r. liczba członków Towarzystwa wzrosła do 249, a obroty sklepów osiągnęły prawie 27 000 rubli. W 1874 r. w sklepach zaczęły spadać obroty, liczba członków zmalała do 81, a fundusz udziałowy – do 642 rubli. Na domiar złego w 1876 r. konkurenci włamali się do jego siedziby, paląc akta i dokumenty, aby ostatecznie zniechęcić zarząd do dalszej działalności. Jednak Towarzystwo trwało dalej. Starania i praca osób nim kierujących w latach 1887—1905 zaczęły przynosić systematyczny wzrost liczby członków, do 798 osób w 1905 r. i funduszu udziałowego do 3351 rubli w 1904 r. Prezesem zarządu został Józef Mądrzejewski mający duży autorytet w mieście. Dzięki jego rozsądnym poczynaniom "Zgoda" przetrwała burzliwy okres rewolucji 1905 r. i lata I wojny światowej.


 Towarzystwo Kooperatystów

W maju 1897 r. carski minister spraw wewnętrznych wydał cyrkularz do gubernatorów, upoważniający ich do zatwierdzania statutów stowarzyszeń spożywczych, o ile nie odstępowały od obowiązującej ustawy normalnej, z zastrzeżeniem, że rozporządzenie to nie dotyczy guberni Królestwa Polskiego, w których stowarzyszenia nadal mogły powstawać tylko za zezwoleniem ministra. Dopiero w 1904 r. zniesiono to ograniczenie dla Królestwa i odtąd pojawiła się możliwość szerszego rozpowszechnienia stowarzyszeń spożywczych.

Ogromne znaczenie dla rozwoju ruchu spółdzielczego w Polsce miało zorganizowanie w 1906 r. Towarzystwa Kooperatystów w Warszawie, które w pierwszych latach działalności spełniało funkcję ośrodka inspirującego i kierującego ruchem założycielskim stowarzyszeń spożywczych.

Edward Abramowski

Towarzystwo Kooperatystów powstało na bazie Sekcji Kooperatywnej założonego w 1905 r. przez Edwarda Abramowskiego Związku Stowarzyszeń Samopomocy Społecznej. Początkowo było ono organizacją tajną i składało się niemal wyłącznie z działaczy warszawskich. Wśród założycieli, oprócz E. Abramowskiego, byli m.in.: Romuald Mielczarski i Stanisław Wojciechowski, których nazwiska są trwale związane z historią polskiej spółdzielczości.

Największym osiągnięciem Towarzystwa Kooperatystów w początkowym, konspiracyjnym okresie było zorganizowanie wydawania tygodnika "Społem" pod redakcją Stanisława Wojciechowskiego. Pierwszy numer ukazał się 6 października 1906 r. – na miesiąc przed legalizacją Towarzystwa. Pismo to – którego nazwę zaproponował Stefan Żeromski – blisko współpracujący z Towarzystwem Kooperatystów, spełniało rolę ideową, propagandową i instruktażową. Było źródłem wiadomości praktycznych, teoretycznych i naukowych dla kierowników i aktywistów w nowych, szybko rozwijających się stowarzyszeniach spożywczych.

Największe znaczenie dla rozwoju ruchu spółdzielczego miało zwołanie przez Towarzystwo Kooperatystów I Zjazdu Stowarzyszeń Spożywczych w Warszawie w dniach 27—31 października 1908 r. przy udziale 425 delegatów reprezentujących 268 stowarzyszeń, stu kilkudziesięciu gości oraz słuchaczy kursu dla kierowników stowarzyszeń, zorganizowanego razem ze zjazdem.

Z referatu wygłoszonego na zjeździe przez Stanisława Wojciechowskiego wynikało m.in., że z liczby 670 istniejących wówczas stowarzyszeń około 500 powstało w latach 1905—1907. Stowarzyszenia zrzeszały ok. 90 tys. członków, prowadziły 750 sklepów, zatrudniały 1500 pracowników, a w ich zarządach czynnych było społecznie ok. 5 tys. osób. Liczby te świadczą o znacznej – jak na ówczesne warunki – sile stowarzyszeń spożywczych. Na zjeździe tym uchwalono utworzenie Związku Stowarzyszeń (późniejszego Związku "Społem").

* * *

Tak jawią się początki polskiej Spółdzielczości Spożywców "Społem", która działa obecnie w ponad 350 miastach Polski i w 2004 roku obchodziła jubileusz 135–lecia swojego istnienia.

Kontynuatorem tradycji warszawskiego "Merkurego" jest dziś "Społem" Warszawska Spółdzielnia Spożywców Śródmieście, radomskiej "Oszczędności" – "Społem" Powszechna Spółdzielnia Spożywców w Radomiu, a płockiej "Zgody" – "Społem" Powszechna Spółdzielnia Spożywców "Zgoda" w Płocku.

Historia

Kategoria: Historia
Opublikowano: wtorek, 05, listopad 2013
Spółdzielczość zakłada
dowartościowanie roli każdego
z członków wspólnoty,
chroniąc w ten sposób
słuszne interesy osoby ludzkiej.

Papież Jan Paweł II
Watykan 1998

Zarząd i pracownicy SPOŁEM w 1918 roku

 

Za narodziny ruchu spółdzielczego przyjmuje się powstanie w 1844 roku Stowarzyszenia Sprawiedliwych Pionierów w Rochdale koło Manchesteru w Anglii. Ta pierwsza w świecie spółdzielnia staje się wzorem dla organizacji spółdzielczych w innych krajach. Również polska spółdzielczość spożywców sięga swymi korzeniami do tzw. zasad roczdelskich. Zasady te są aktualne do dzisiaj: otwarte członkostwo, demokratyczne zarządzanie spółdzielnią i sprawowanie kontroli społecznej, neutralność polityczna i tolerancja religijna, ograniczone oprocentowanie udziałów członkowskich, sprzedaż za gotówkę, zwroty od zakupów i prowadzenie działalności społeczno–wychowawczej.

Kamienie milowe historii

W roku 2003, roku III Zjazdu Delegatów Krajowego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Spożywców "Społem", minęło 135 lat od wydania przez Aleksandra Makowieckiego książki pt: "Spółki spożywcze", będącej pierwszą w języku polskim pracą poświęconą teoretycznemu i praktycznemu propagowaniu idei organizowania stowarzyszeń spółdzielczych. Było to w 1868 roku.

Za datę narodzin spółdzielczości spożywców na ziemiach polskich przyjmuje się 1869 rok, w którym powstało Stowarzyszenie Spożywcze "Merkury" w Warszawie i Stowarzyszenie Spożywcze "Oszczędność" w Radomiu. Polska znajdowała się wówczas pod zaborami: austriackim, pruskim i rosyjskim. Ponieważ pierwsza spółdzielnia powstała w Warszawie, na terenie zaboru rosyjskiego i ruch spożywców był tu silniejszy – stąd promieniowały jego idee – za kolebkę spółdzielczości spożywców na ziemiach polskich przyjmuje się tzw. Kongresówkę.

history 02 history 03 history 04

 

Czołowymi działaczami tego okresu byli: Aleksander Makowiecki, Wiktor Magnus, Antoni Nagórny i Julian Statkowski. Grupa ta skupiała się wokół miesięcznika "Ekonomista", propagując spółdzielcze formy działalności stosowane w Europie Zachodniej.

Tak więc obchodząc w 2004 roku 160. rocznicę powstania pierwszej spółdzielni w świecie, obchodzimy równocześnie 135–te urodziny polskiej spółdzielczości spożywców.

Z perspektywy lat rzadko kto zdaje sobie sprawę, jak wielkie trudności trzeba było pokonać, jak wielkim osiągnięciem w skali całego polskiego ruchu spółdzielczego było powstanie spółdzielczości spożywców. Pierwszym krokom stawianym przez spółdzielczość towarzyszyła niewiara w sukces, której ulegały nawet umysły tak wybitne jak Bolesław Prus i Aleksander Świętochowski.

Od początku powstania spółdzielczość spożywców kierowała się zasadami roczdelskimi z 1844 roku. Zasady te są aktualne do dzisiaj: otwarte członkostwo, demokratyczne zarządzanie spółdzielnią i sprawowanie kontroli społecznej, neutralność polityczna i tolerancja religijna, ograniczone oprocentowanie udziałów członkowskich, sprzedaż za gotówkę, zwroty od zakupów i prowadzenie działalności społeczno–wychowawczej.


 

Rok 1905 był przełomowym w historii naszego ruchu spółdzielczego, który stał się masowy, o wybitnych pierwiastkach społecznych, z udziałem duchowych i ideowych przywódców i organizatorów.
Wśród nielicznego grona tych ideowców, zespolonych od 1906 roku w Towarzystwie Kooperatystów byli m.in.: Edward Abramowski, Rafał Radziwiłłowicz, Romuald Mielczarski, Stanisław Wojciechowski i Stefan Żeromski. Towarzystwo to pełniło rolę ośrodka inspirującego i kierującego ruchem założycielskim stowarzyszeń spożywczych.

history 05 history 06 history 07

 

W 1906 roku dla propagowania idei spółdzielczości powołano dwutygodnik "Społem". Pomysłodawcą nazwy "Społem" był Stefan Żeromski, a wśród założycieli dwutygodnika był m.in. Stanisław Wojciechowski, późniejszy prezydent RP.

W lutym 1907 r. Towarzystwo Kooperatystów, przy czynnym udziale Romualda Mielczarskiego, zorganizowało Ajenturę Stowarzyszeń Spożywczych. Była to pierwsza próba przyjścia z pomocą materialną spółdzielniom, zwiastująca powstanie przyszłej Hurtowni Związkowej. Z końcem 1907 r. ajenturę tę trzeba było jednak zamknąć z powodu deficytu. Przyczynami tego był niestety brak lojalności stowarzyszeń spożywczych, a także nieumiejętna gospodarka.

Niepowodzenia nie zrażały R. Mielczarskiego. Publikował systematycznie odpowiednie artykuły w "Społem", prowadził odczyty i konferencje, przygotowując stowarzyszenia do umiejętnej i planowej gospodarki.

history 08 history 09

 

Na I Ogólnokrajowym Zjeździe Stowarzyszeń Spożywczych z Królestwa Polskiego, który odbył się w Warszawie w dniach
27—31 października 1908 r. – 97 lat temu, powołano Biuro lnformacyjne, jako ogólnokrajową organizację spółdzielczą. Na sekretarzy Biura zostali wybrani: Romuald Mielczarski i Stanisław Wojciechowski. Pierwszy kierował oddziałem gospodarczym, a drugi organizacyjno–propagandowym. Od stycznia 1909 r. Biuro Informacyjne rozpoczęło działalność hurtową, lustracyjną i społeczno–wychowawczą.

Romuald Mielczarski położył wówczas istotne i trwałe podwaliny pod przyszłą Hurtownię Spółdzielczą. Z usług kierowanego przez niego działu gospodarczego Biura Informacyjnego, jako organizacji zakupów ajenturowych, w pierwszym roku istnienia biura skorzystały 82 stowarzyszenia, a roczny obrót wyniósł 177.035 rubli.

Po pokonaniu trudności formalno–prawnych, z dniem 1 października 1911 r. Biuro Informacyjne zostało przekształcone w Warszawski Związek Stowarzyszeń Spożywczych
(na przymiotnik "Polski" nie zgodziły się władze carskie).
I Zebranie Pełnomocników WZSS powołało na dyrektorów: Romualda Mielczarskiego i Stanisława Wojciechowskiego. Tego dnia WZSS uruchomił własną hurtownię.

Pierwsza siedziba Warszawskiego Związku Stowarzyszeń Spożywczych Pierwszy zjazd Warszawskiego Związku Stowarzyszeń Spożywczych

 

19 kwietnia 1913 r. zaczęto kopać fundamenty pod własną siedzibę WZSS na Mokotowie w Warszawie, przy ówczesnej ulicy Mickiewicza, a 20 października 1913 r. odbyło się poświęcenie gmachu. W sześć miesięcy powstał budynek, w którym hurtownia otrzymała obszerne składy, a wydział lustracji i redakcja "Społem" odpowiednie lokale. Ogólny koszt budowy wyniósł 105 tys. rubli. Budowa była możliwa dzięki pomocy Banku Towarzystw Spółdzielczych, który przyznał dla WZSS wysoką pożyczkę długoterminową. W gmachu tym do dziś mieści się krajowe przedstawicielstwo spółdzielczości spożywców – Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni Spożywców "Społem".

Uroczystość poświęcenia gmachu WZSS współcześni uważali za wydarzenie przekraczające swym znaczeniem granice Królestwa Polskiego. Świadczą o tym m.in. fakty, że na uroczystość przybyła delegacja spółdzielców wielkopolskich na czele z dyrektorem Banku Spółek Zarobkowych z Poznania Władysławem Tomaszewskim, a inne polskie organizacje spółdzielcze z zaborów pruskiego i austriackiego przysłały telegramy gratulacyjne. Wybitny działacz warszawskiej spółdzielczości kredytowej Antoni Kleniewski w "Przeglądzie Współdzielczym" z 15 listopada 1913 r. napisał:

"Triumf święciła idea współdzielcza,
praca wytrwała, zapobiegliwość i wiara
w pomyślność ukochanej sprawy."

Potrzeba wspólnego działania była odczuwana od zarania ruchu spółdzielczego i jest odczuwana nadal, także dzisiaj.


 

Nie przypadkiem przy powstaniu Warszawskiego Związku Stowarzyszeń Spożywczych w 1911 r., za znak firmowy przyjęto grupę ludzi popychających kulę ziemską. Było to nawiązanie do wezwania z "Ody do młodości" Adama Mickiewicza:

"Dalej z posad bryło świata,
Nowymi cię pchniemy tory!"

W ciągu ponad 90 lat pojawiło się w szereg odmian tego znaku. Do dziś nie udało się ustalić z całą pewnością, kto był inicjatorem przyjęcia znaku i autorem jego pierwszej wersji.

Wybudowanie gmachu centrali Związku w Warszawie w 1913 r. rozpoczęło długą listę nowych inwestycji, w Warszawie i w innych miastach. Część budowano od nowa, część przerabiano i modernizowano. Posiadanie tych nieruchomości, oprócz wartości użytkowych, miało ogromne znaczenie dla sytuacji finansowej Związku. Mógł on w każdej chwili zaciągnąć pożyczki krajowe i zagraniczne, mające hipoteczne zabezpieczenie na własnościach.

Jeszcze przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości R. Mielczarski zwołał nadzwyczajny zjazd w Warszawie w dniach 1—4 listopada 1918 r., z udziałem delegatów niezwiązkowych spółdzielni, podjął próbę zjednoczenia ruchu spółdzielczego pod hasłami wyraźnie antykapitalistycznej deklaracji ideowej. Zjazd ten miał również inne, przełomowe znaczenie w historii polskiej spółdzielczości spożywców:

Związek na pierwszym planie
postawił pracę w środowisku robotniczym.

W 1919 r. Warszawski Związek Stowarzyszeń Spożywczych zmienił nazwę na Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców. W tymże roku Związek uzyskał członkostwo w Międzynarodowym Związku Spółdzielczym.

W dniu 29 października 1920 r. Sejm RP uchwalił pierwszą ustawę o spółdzielniach, która określiła jedynie ramy i zasady działalności, respektując samodzielność i samorządność ruchu spółdzielczego. W owym roku Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców uruchomił w Kielcach fabrykę mydła – jako pierwszą, spółdzielczą fabrykę w Polsce.

Wybór Stanisława Wojciechowskiego na Prezydenta RP w 1922 roku, był wielkim świętem i wyróżnieniem, nie tylko dla polskiej spółdzielczości, ale również dla spółdzielczości światowej. Po raz pierwszy w Europie wybitny spółdzielca został głową państwa.

Obchody Dnia Spółdzielczości – Kraków 1927 r. Pieniądze

 

Po zamachu majowym Wojciechowski zrzekł się godności prezydenta. Odsunął się od życia politycznego. Pracował jednak nadal, poświęcając się działalności w ruchu spółdzielczym i pracy naukowej.

W dniach 17—18 listopada 1923 r. odbył się Kongres Spółdzielni Spożywców w Warszawie poświęcony konsolidacji ruchu spółdzielczego, w którym udział wzięli delegaci wszystkich związków spółdzielni spożywców w Polsce oraz sekretarz generalny Międzynarodowego Związku Spółdzielczego Henry May. Na kongresie tym R. Mielczarski wygłosił swój słynny referat: "O zjednoczeniu ruchu". Podjęta w 1918 r. przez R. Mielczarskiego próba zjednoczenia ruchu spółdzielczego zaowocowała 26 kwietnia 1925 r. na Zjeździe Zjednoczeniowym powstaniem Związku Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej, jednoczącego ogólnokrajowe związki:

- Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców - (657 spółdzielni, 293 tys. członków, 1.161 sklepów)
- Związek Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych - (145 spółdzielni, 168 tys. członków, 408 sklepów)
- Zespół Spółdzielni Pracowników Państwowych - (45 spółdzielni, 32 tys. członków i 83 sklepy)

Po zjednoczeniu Związek Spółdzielni Spożywców RP posiadał 847 spółdzielni, 493 tys. członków i 1.652 sklepy. W 1926 r. do Związku Spółdzielni Spożywców RP przystąpiła jeszcze Centrala Spożywczych Stowarzyszeń Spółdzielczych Robotników Chrześcijańskich (26 spółdzielni i 24 tys. członków).

Aby uświadomić sobie jak Związek rozwijał się organizacyjnie i gospodarczo warto przypomnieć kilka faktów, Kiedy dyrektorzy R. Mielczarski i S. Wojciechowski rozpoczynali swą działalność w Biurze Informacyjnym w 1909 r., cały ówczesny Związek mieścił się w jednym, skromnym, wynajętym pokoju przy ul. Wspólnej 79, a później przy ul. Zgoda 4 i zatrudniał, oprócz dwóch sekretarzy, jednego tylko pracownika.


 

W 1911 r. Warszawski Związek Stowarzyszeń Spożywczych zajmował na biura i dwa wydziały 4 pokoje, na magazyny 2 pokoje i sutereny w wynajętym lokalu przy ul. Smolnej 14. Zatrudniał zaś, oprócz dwóch dyrektorów, ogółem 12 pracowników. W 1926 roku, w roku śmierci R. Mielczarskiego, Związek oprócz centrali miał: 26 Oddziałów, 3 Ajentury Handlowe (w Łodzi włókienniczą, w Gdańsku i Londynie dla eksportu i importu) oraz Zakłady Przemysłowe w Kielcach.
Centrala i większość Oddziałów oraz Zakłady Przemysłowe mieściły się we własnych gmachach. Ogółem wartość bilansowa 20 nieruchomości Związku wynosiła 1.660.499 zł. Związek zatrudniał 371 pracowników.

Przed I wojną światową hurtownia WZSS konkurowała tylko z firmami prywatnymi, w latach 1920—1925 natomiast musiała również współzawodniczyć z dwiema innymi hurtowniami spółdzielni spożywców: Związkiem Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych w Warszawie i Hurtownią Spółek Spożywczych w Poznaniu, które miały ambicje ogólnopolskie.

We współzawodnictwie tych trzech hurtowni wygrała hurtownia WZSS dzięki przewidującej gospodarce R. Mielczarskiego, który przygotował Związek i spółdzielnie do przemian jakie nastąpiły w życiu gospodarczym Polski. W trudnych warunkach zebrał jeszcze rezerwy, dzięki którym mógł dokonać połączenia ze Związkiem Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych i ratować go od bankructwa. Hurtownia poznańska, ze względów ideologicznych, takiej pomocy nie chciała i w 1925 r. zlikwidowała się po cichu.

W 1930 r. dla wzmocnienia podstaw finansowych ruchu spółdzielczego władze Związku Spółdzielni spożywców RP zorganizowały Związkową Kasę Oszczędności, która przekształciła się w Bank Spółdzielczy "Społem". W 1935 r. do nazwy Związku dodano "Społem". Zarząd Związku tworzyli wówczas Marian Rapacki i Jan Żerkowski.

W dniu 14 czerwca 1936 r. na Zjeździe Delegatów "Społem" ZSS RP prezes Zarządu Marian Rapacki wygłosił referat na temat przebudowy stosunków społeczno–politycznych w Polsce, znany jako jego autorski "Program gospodarczy spółdzielni spożywców", zwany "programem Rapackiego". Było to ważne wydarzenie w życiu spółdzielczości spożywców. Rapacki krytykując ówczesne uwarunkowania polityczne i gospodarcze wypowiadał się za zmianą podstaw ustroju, polegającą na ewolucyjnym wprowadzaniu gospodarki planowanej, na realizacji reformy rolnej, na zapewnieniu wpływu państwa na funkcjonowanie przedsiębiorstw, na ewentualnym wywłaszczeniu za "odszkodowaniem w długoterminowych nisko oprocentowanych obligacjach" itd.

Postulował też działania przeciw kartelom, a za rozwojem przedsiębiorstw samorządowych oraz spółdzielczych i mieszanych. Optował za współpracą spółdzielni z instytucjami publicznymi. Krytykował ustrój, w którym "zaspokajanie potrzeb staje się środkiem, a zysk celem". Jego zdaniem zwiększenie produkcji miało powiększać pojemność rynku przez wzrost płac czy roboty publiczne.

Ogólne ramy programu spółdzielczego zaowocowały w czasie okupacji hitlerowskiej w pracach nad kierunkami rozwoju spółdzielczości po wojnie, którymi kierował M. Rapacki. W okres okupacji hitlerowskiej spółdzielczość spożywców "Społem" wchodziła jako silna i zwarta organizacja, której w Generalnej Guberni okupant powierzył ważne funkcje w dziedzinie aprowizacji ludności. Była ona jednak przede wszystkim ostoją polskiego ruchu oporu. Dzięki zaiste heroicznym wysiłkom spółdzielczość spożywców "Społem" zdołała zachować swą substancję.

Manifest PKWN sankcjonował istnienie i dawał możliwość rozwoju spółdzielczości w nowych warunkach ustrojowych. W listopadzie 1944 r. Kongres Spółdzielczy w Lublinie podjął uchwałę o zjednoczeniu ruchu spółdzielczego. Powstały wówczas: Związek Rewizyjny Spółdzielni RP oraz "Społem" Związek Gospodarczy Spółdzielni RP. Spółdzielczość była wówczas jedynym ruchem społeczno–gospodarczym przejętym przez władzę ludową z poprzedniego okresu – jako wzór dla tworzącego się handlu państwowego.

W 1948 r. w wyniku powojennych antagonizmów i tzw. "bitwy o handel" nastąpiła reorganizacja ruchu spółdzielczego, która wyłoniła poszczególne związki spółdzielcze. W miejsce Związku Rewizyjnego i Gospodarczego – z 1944 r., powołano Centralę Spółdzielni Spożywców "Społem". W końcu 1949 r. skreślono z nazwy "Społem" i przemianowano nazwę Centrali na Związek Spółdzielni Spożywców.

Z dniem 1 stycznia 1950 r. decyzją ówczesnych władz Związek zmuszony został do zaprzestania prowadzenia operatywnej działalności gospodarczej, stracił hurt, własne przedsiębiorstwa i fabryki, które powstawały dzięki gospodarności i zaradności spółdzielców. U podstaw tych decyzji legło przekonanie o niższości własności spółdzielczej w stosunku do własności państwowej. W tym czasie, w skali kraju spółdzielnie spożywców przekazały przedsiębiorstwom handlu państwowego ok. 2 tys. sklepów mięsnych, 1 tys. wyspecjalizowanych sklepów owocowo–warzywnych, kilkaset sklepów ogólno spożywczych oraz 730 składów opałowych i wiele innych placówek spółdzielczych.

Czarę goryczy spółdzielni dopełniła utrata członkostwa w MZS. Historyczna nazwa "Społem" została dopiero przywrócona w 1957 r . Wśród tzw. "znawców spółdzielczości", usiłuje się kształtować opinię, że w okresie PRL–u spółdzielczość była specjalnie faworyzowana przez ówczesne władze, co pozwalało na jej systematyczny rozwój. Było niestety wprost przeciwnie. Bez żadnej przesady można stwierdzić, że w okresie PRL działalność spółdzielczości spożywców "Społem" była "syzyfową pracą" – ustawiczną walką o byt. Nie dość, że ograniczano przydziały nowych sklepów dla spółdzielni, to jeszcze zabierano coraz to inne grupy sklepów i całe branże, by następnie oddać je handlowi państwowemu.

W końcu narzucona odgórnie, uchwałą nr 102/76 Rady Ministrów z 21 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego, reforma i reorganizacja handlu wypaczyły charakter spółdzielni, stwarzając powszechną opinię o  "upaństwowieniu spółdzielczości". W wyniku tych działań spółdzielnie "Społem" – zwłaszcza w średnich i małych miastach przekazały swoje największe, najładniejsze i najbardziej rentowne obiekty handlowe, a przejęły od handlu państwowego małe sklepy spożywcze – wymagające modernizacji.

Dopiero 41. Zjazd Delegatów "Społem" w 1981 r. przywrócił samodzielność i samorządność spółdzielniom, a we wrześniu 1982 r. Sejm PRL uchwalił ustawę "Prawo spółdzielcze".

Szanse na przywrócenie elementarnych zasad spółdzielczych po 1989 r. zostały unicestwione ustawą z 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości. Znów zastosowano zdyskredytowaną wcześniej metodę polityczno–administracyjną "uzdrawiania spółdzielczości". Nie dostrzeżono, że zło w spółdzielczości nie tkwiło w jej strukturach organizacyjnych, lecz w funkcjach narzucanych przez państwo.

Administracyjnie zlikwidowano wszystkie związki spółdzielcze. Spółdzielczość Spożywców "Społem" poddana ostrym regułom gospodarki rynkowej, pozbawiona jakiejkolwiek opieki instruktażowej i organizacyjnej, bez możliwości zintegrowania swoich wysiłków, jednak nie upadła. W dniach 11—12 grudnia 1991 r. przedstawiciele 122 spółdzielni spożywców, na zasadach całkowitej dobrowolności zrzeszania się, powołali do życia Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni Spożywców "Społem", którego głównym celem jest pomoc i ułatwianie zrzeszonym spółdzielniom realizacji ich statutowych zadań oraz inspirowanie współdziałania dla ich rozwoju i integracji. W 1992 r. została reaktywowana przynależność KZRSS "Społem" do MZS.

Działalność KZRSS "Społem" w latach 1991—2007, to już najnowsza historia i odrębny temat.